Torbiel jajnika brzmi groźnie, a w większości przypadków jest zjawiskiem fizjologicznym: pęcherzyk, który nie pękł podczas owulacji albo ciałko żółte, które nie uległo zanikowi. Takie torbiele czynnościowe znikają samoistnie w ciągu 1–3 cykli i nie wymagają żadnego leczenia. Uwagi wymaga natomiast mniejszość: torbiele utrzymujące się mimo obserwacji, o nietypowym obrazie oraz te wykryte po menopauzie. I jeden scenariusz nagły — skręt jajnika, który jest stanem chirurgicznym.
Rodzaje torbieli
| Rodzaj | Pochodzenie | Postępowanie |
|---|---|---|
| Pęcherzykowa | Niepęknięty pęcherzyk Graafa | Obserwacja, zwykle znika w 1–3 cykle |
| Ciałka żółtego | Przetrwałe ciałko żółte | Obserwacja, może krwawić do wnętrza |
| Endometrialna | Ognisko endometriozy w jajniku | Leczenie endometriozy, czasem zabieg |
| Skórzasta (potworniak) | Komórki zarodkowe | Zwykle usunięcie chirurgiczne |
| Torbielakogruczolak | Nabłonek jajnika | Ocena ryzyka, najczęściej zabieg |
Torbiel endometrialna, nazywana czekoladową ze względu na gęstą, brunatną zawartość, jest jednym z objawów endometriozy i wymaga leczenia całej choroby, a nie tylko usunięcia zmiany. Torbiel skórzasta może zawierać włosy, tkankę tłuszczową, a nawet zawiązki zębów — jest łagodna, ale rośnie i sprzyja skrętowi, dlatego zwykle się ją usuwa.
Objawy
Większość torbieli nie daje żadnych dolegliwości i wykrywana jest przypadkowo podczas rutynowego USG. Jeśli objawy występują, są to najczęściej: tępy ból lub uczucie ciężkości po jednej stronie podbrzusza, ucisk na pęcherz z częstszym oddawaniem moczu, dyskomfort przy współżyciu, zaburzenia cyklu oraz uczucie pełności w brzuchu przy dużych zmianach.
Kiedy to jest nagłe
- Nagły, bardzo silny jednostronny ból podbrzusza
- Nudności i wymioty towarzyszące bólowi
- Gorączka
- Zawroty głowy, osłabienie, bladość, przyspieszone tętno
- Ból nasilający się przy ruchu, niepozwalający się wyprostować
Taki obraz przemawia za skrętem jajnika albo pęknięciem torbieli z krwawieniem do jamy brzusznej. Skręt odcina dopływ krwi do jajnika i wymaga operacji w ciągu kilku godzin, bo od czasu zależy, czy uda się narząd uratować. Objawy potrafią przypominać zapalenie wyrostka robaczkowego albo ciążę pozamaciczną, dlatego u każdej kobiety w wieku rozrodczym z ostrym bólem podbrzusza wykonuje się test ciążowy.
Diagnostyka
Podstawą jest USG przezpochwowe, które ocenia wielkość, budowę, obecność przegród, części litych i unaczynienia. Na tej podstawie klasyfikuje się zmianę jako prawdopodobnie łagodną lub wymagającą dalszej oceny. Uzupełniająco oznacza się markery, przede wszystkim CA-125, pamiętając, że bywa on podwyższony także w endometriozie, mięśniakach i stanach zapalnych, więc pojedynczy wynik niczego nie przesądza.
Zupełnie inaczej traktuje się torbiele wykryte po menopauzie: jajniki przestają wtedy tworzyć pęcherzyki, więc torbiel czynnościowa nie ma prawa powstać. Każda zmiana w tym wieku wymaga starannej oceny pod kątem raka jajnika, z użyciem skal ryzyka i konsultacji w ośrodku onkologicznym przy niepokojącym obrazie.
Leczenie
Torbiele czynnościowe u kobiet miesiączkujących obserwuje się przez 1–3 cykle, wykonując kontrolne USG najlepiej tuż po miesiączce. Antykoncepcja hormonalna nie przyspiesza znikania istniejącej torbieli, ale zapobiega powstawaniu kolejnych, hamując owulację — to rozróżnienie bywa źródłem nieporozumień.
Leczenie operacyjne, najczęściej laparoskopowe, rozważa się przy torbielach utrzymujących się ponad 3 miesiące, większych niż 5–6 centymetrów, o nietypowym obrazie, powodujących dolegliwości, a także przy skręcie i pęknięciu z krwawieniem. U kobiet w wieku rozrodczym dąży się do wyłuszczenia samej torbieli z zachowaniem zdrowej tkanki jajnika, bo od niej zależy rezerwa jajnikowa i przyszła płodność.
Najczęściej zadawane pytania
W większości przypadków nie. Torbiele czynnościowe są zjawiskiem fizjologicznym i znikają samoistnie w ciągu 1–3 cykli.
Przy nagłym, bardzo silnym jednostronnym bólu podbrzusza z nudnościami i wymiotami. Może to oznaczać skręt jajnika, który wymaga operacji w ciągu kilku godzin.
Nie przyspiesza znikania istniejącej torbieli, ale zapobiega powstawaniu kolejnych, hamując owulację. To rozróżnienie bywa źródłem nieporozumień.
Bo jajniki przestają wtedy tworzyć pęcherzyki, więc torbiel czynnościowa nie ma prawa powstać. Każda zmiana wymaga starannej oceny pod kątem nowotworu.