Zatrucie pokarmowe to najczęstsza przyczyna nagłej biegunki i wymiotów u dorosłych. W większości przypadków mija samoistnie w 1–3 dni, a całe leczenie sprowadza się do jednej rzeczy zrobionej dobrze: nawadniania. Problem w tym, że część osób sięga po leki hamujące biegunkę wtedy, gdy akurat nie wolno, albo po antybiotyk, który nic nie da. Warto też wiedzieć, kiedy przestaje to być domowa dolegliwość — a granica jest dość wyraźna.
Czas od posiłku podpowiada przyczynę
| Czas od posiłku | Prawdopodobna przyczyna | Typowy obraz |
|---|---|---|
| 30 min – 6 godzin | Toksyna gronkowca lub Bacillus cereus | Gwałtowne wymioty, biegunka słabsza, bez gorączki |
| 6–24 godziny | Clostridium perfringens | Skurcze brzucha, wodnista biegunka |
| 12–72 godziny | Salmonella, Campylobacter | Gorączka, biegunka, czasem z krwią |
| 1–10 dni | Escherichia coli, Yersinia | Biegunka, ból brzucha, możliwa krew |
| 12–48 godzin | Norowirus | Wymioty, biegunka, szybkie szerzenie w rodzinie |
Bardzo szybkie wystąpienie wymiotów, w ciągu kilku godzin po posiłku, przemawia za działaniem gotowej toksyny — bakterie zdążyły ją wytworzyć w źle przechowywanym jedzeniu. Takie zatrucie zwykle przebiega bez gorączki i mija w kilkanaście godzin. Objawy pojawiające się po dobie lub dwóch świadczą raczej o namnażaniu się bakterii w przewodzie pokarmowym, częściej dają gorączkę i trwają dłużej. Przy grzybach leśnych jest odwrotnie: objawy, które pojawiają się dopiero po sześciu godzinach lub później, zapowiadają najgroźniejsze toksyny, o czym piszemy przy okazji zatruć grzybami.
Nawadnianie — najważniejsza część leczenia
Celem jest uzupełnienie wody i elektrolitów, a nie „wypłukanie” zakażenia. Najlepsze są doustne płyny nawadniające z apteki, o ustalonym składzie i obniżonej osmolarności — wchłaniają się lepiej niż zwykła woda, bo transport sodu w jelicie zależy od obecności glukozy. Pije się je małymi porcjami, po kilka łyków co kilka minut, bo duża objętość naraz prowokuje wymioty.
Napoje izotoniczne dla sportowców, cola i soki nie są dobrym zamiennikiem — mają za dużo cukru i za mało sodu, przez co mogą nasilić biegunkę osmotyczną. Jeśli nie ma płynu z apteki, doraźnie sprawdzi się roztwór domowy: litr przegotowanej wody, płaska łyżeczka soli i sześć płaskich łyżeczek cukru, ewentualnie z sokiem z cytryny dla potasu.
Jedzenie wprowadza się tak szybko, jak chory jest w stanie je przyjąć. Dawne zalecenie kilkudniowej głodówki jest już nieaktualne — wczesne odżywianie skraca czas trwania biegunki. Zaczyna się od produktów lekkostrawnych: kleiku ryżowego, sucharów, banana, gotowanej marchwi, chudego mięsa. Nabiał i tłuste potrawy odkłada się na kilka dni, bo przejściowy niedobór laktazy po infekcji jest zjawiskiem normalnym.
Leki — co pomaga, a co szkodzi
Loperamid hamuje perystaltykę i zmniejsza liczbę wypróżnień, ale nie wolno go stosować przy gorączce i krwi w stolcu. W zakażeniach bakteryjnych inwazyjnych zatrzymanie pasażu przedłuża kontakt bakterii ze śluzówką i zwiększa ryzyko powikłań, a przy zakażeniu szczepami wytwarzającymi toksynę Shiga sprzyja zespołowi hemolityczno-mocznicowemu. Nie podaje się go też dzieciom.
Bezpieczniejsze i dobrze udokumentowane są: smektyn dwuoktanościenny, który wiąże toksyny, oraz probiotyki, zwłaszcza Saccharomyces boulardii i Lactobacillus rhamnosus GG, skracające biegunkę o mniej więcej dobę. Antybiotyk nie jest potrzebny w zdecydowanej większości zatruć — stosuje się go przy ciężkim przebiegu z gorączką, u osób z obniżoną odpornością oraz w wybranych zakażeniach potwierdzonych badaniem.
Kiedy do lekarza
- Krew lub śluz w stolcu
- Wysoka gorączka utrzymująca się ponad 2 dni
- Biegunka trwająca dłużej niż 5–7 dni
- Objawy odwodnienia: suchość w ustach, brak moczu przez wiele godzin, zawroty głowy przy wstawaniu, zapadnięte oczy
- Uporczywe wymioty uniemożliwiające picie
- Silny, narastający ból brzucha zlokalizowany w jednym miejscu
- Objawy neurologiczne: podwójne widzenie, opadanie powiek, osłabienie mięśni
Ostatni punkt dotyczy botulizmu i wymaga natychmiastowej pomocy, bo przebiega inaczej niż typowe zatrucie. Osobnej czujności wymagają niemowlęta, osoby po 65. roku życia, kobiety w ciąży, chorzy na cukrzycę oraz osoby z obniżoną odpornością — u nich odwodnienie postępuje szybciej, a próg zgłoszenia się po pomoc powinien być niższy.
Jeśli objawy pojawiły się po powrocie z podróży, obraz bywa nieco inny i opisuje go wpis o biegunce podróżnych. Przy biegunce utrzymującej się tygodniami po powrocie warto pomyśleć o pasożytach, w tym o lambliozie, bo zwykłe leczenie objawowe wtedy nie wystarcza.
Najczęściej zadawane pytania
Doustnymi płynami nawadniającymi z apteki, pitymi małymi porcjami. Napoje izotoniczne, cola i soki mają za dużo cukru i za mało sodu, więc mogą nasilić biegunkę.
Nie, dawne zalecenie głodówki jest nieaktualne. Wczesne odżywianie skraca czas trwania biegunki — zaczyna się od kleiku, sucharów, banana i gotowanej marchwi.
Przy gorączce i krwi w stolcu. Zatrzymanie pasażu przedłuża wtedy kontakt bakterii ze śluzówką i zwiększa ryzyko powikłań. Nie podaje się go też dzieciom.
Przy krwi w stolcu, wysokiej gorączce ponad dwa dni, biegunce trwającej ponad 5–7 dni, objawach odwodnienia oraz przy podwójnym widzeniu i opadaniu powiek.