Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych to stan, w którym liczy się każda godzina. Postać bakteryjna nieleczona kończy się śmiercią w ciągu doby lub dwóch, a nawet leczona pozostawia trwałe następstwa u części chorych — niedosłuch, padaczkę, zaburzenia poznawcze. Postać wirusowa jest znacznie łagodniejsza i zwykle ustępuje samoistnie, ale na podstawie samych objawów nie da się ich odróżnić. Dlatego każde podejrzenie wymaga pilnej diagnostyki szpitalnej, a nie obserwacji w domu.
Objawy u dorosłych i starszych dzieci
- Silny, narastający ból głowy, inny niż zwykle
- Wysoka gorączka z dreszczami
- Sztywność karku — niemożność przygięcia brody do klatki piersiowej
- Nudności i wymioty
- Światłowstręt i nadwrażliwość na dźwięki
- Senność, splątanie, zaburzenia świadomości
- Drgawki
- Wysypka krwotoczna niebladnąca pod uciskiem
Klasyczna triada — gorączka, sztywność karku i zaburzenia świadomości — występuje w pełni tylko u części chorych, dlatego jej brak niczego nie wyklucza. Znacznie czulsze jest połączenie gorączki z silnym bólem głowy i jakąkolwiek zmianą zachowania czy przytomności. Sztywność karku bada się, próbując biernie przygiąć głowę leżącego chorego do klatki piersiowej — opór i ból są objawem oponowym.
Objawy u niemowląt
U najmłodszych obraz jest inny i bardziej podstępny, bo sztywność karku często nie występuje. Niepokoić powinny: wysoka gorączka lub, przeciwnie, temperatura poniżej normy, przeraźliwy, wysoki płacz, drażliwość nasilająca się przy braniu na ręce, senność i trudność w wybudzeniu, odmowa jedzenia, wymioty, wiotkość lub przeciwnie — wyprężanie ciała, a także wybrzuszone, napięte ciemiączko.
Test szklanki jest prostym narzędziem, które warto znać: szklankę przyciska się do wysypki i patrzy przez szkło. Jeśli plamki nie bledną pod uciskiem, jest to wysypka krwotoczna, typowa dla zakażenia meningokokowego i zapowiadająca sepsę. Wymaga wezwania karetki natychmiast, bez czekania na kolejne objawy.
Przyczyny
Postać bakteryjną wywołują u dorosłych najczęściej pneumokoki i meningokoki, u noworodków paciorkowce grupy B i Listeria, a u osób starszych i z obniżoną odpornością — Listeria monocytogenes. Postać wirusowa, znacznie częstsza i łagodniejsza, wiąże się głównie z enterowirusami, a także z wirusem opryszczki, świnki oraz z kleszczowym zapaleniem mózgu. Rzadziej występują postacie grzybicze i gruźlicze, głównie u osób z upośledzoną odpornością.
Rozpoznanie
Badaniem rozstrzygającym jest punkcja lędźwiowa z oceną płynu mózgowo-rdzeniowego. Płyn mętny, z wysoką cytozą neutrofilową, niskim stężeniem glukozy i wysokim białka przemawia za etiologią bakteryjną; płyn przejrzysty z przewagą limfocytów i prawidłową glukozą — za wirusową. Wykonuje się też posiew płynu i krwi oraz badania molekularne, które wykrywają patogen znacznie szybciej.
Punkcja budzi u pacjentów duży lęk, warto więc powiedzieć wprost: jest to badanie wykonywane w znieczuleniu miejscowym, igła wprowadzana jest poniżej zakończenia rdzenia kręgowego, więc nie grozi jego uszkodzeniem, a najczęstszym działaniem niepożądanym jest przemijający ból głowy. Odmowa lub odwlekanie punkcji opóźnia właściwe leczenie, a to jest w tej chorobie największym zagrożeniem.
W wybranych sytuacjach — przy objawach ogniskowych, drgawkach, zaburzeniach świadomości lub obniżonej odporności — przed punkcją wykonuje się tomografię głowy. Nie wolno jednak z tego powodu opóźniać antybiotyku: pobiera się posiewy krwi i podaje lek, a punkcję wykonuje zaraz po badaniu obrazowym.
Leczenie i zapobieganie
W podejrzeniu postaci bakteryjnej antybiotyk o szerokim spektrum podaje się natychmiast, zanim znany będzie patogen, wraz z deksametazonem, który zmniejsza ryzyko powikłań, przede wszystkim niedosłuchu. Po uzyskaniu wyniku posiewu leczenie się zawęża. Postać wirusowa wymaga zwykle tylko leczenia objawowego, a przy podejrzeniu etiologii opryszczkowej — acyklowiru dożylnie.
Osoby z bliskiego kontaktu z chorym na zakażenie meningokokowe wymagają profilaktyki antybiotykowej, najlepiej w ciągu 24 godzin. Najskuteczniejszą ochroną są jednak szczepienia: przeciw meningokokom, pneumokokom i Haemophilus influenzae typu b, a w rejonach endemicznych także przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu. Po przebytej chorobie zaleca się kontrolne badanie słuchu, bo niedosłuch jest najczęstszym trwałym następstwem i u dzieci łatwo go przeoczyć.
Najczęściej zadawane pytania
Nie. Na podstawie samych objawów jest to niemożliwe, dlatego każde podejrzenie wymaga pilnej diagnostyki szpitalnej, a nie obserwacji w domu.
Nie. Klasyczna triada objawów występuje w pełni tylko u części chorych, a u niemowląt sztywność karku często w ogóle nie występuje.
Wykonuje się ją w znieczuleniu miejscowym, poniżej zakończenia rdzenia kręgowego, więc nie grozi jego uszkodzeniem. Najczęstszym działaniem niepożądanym jest przemijający ból głowy.
Słuch. Niedosłuch jest najczęstszym trwałym następstwem i u dzieci łatwo go przeoczyć.