Sepsa: objawy, przebieg i dlaczego liczy się każda godzina

Sepsa nie jest chorobą ani „zakażeniem krwi”, jak się ją potocznie nazywa. To gwałtowna, nieprawidłowa reakcja organizmu na zakażenie, w której układ odpornościowy zaczyna uszkadzać własne tkanki i narządy. Może rozwinąć się z każdej infekcji — z zapalenia płuc, zakażenia dróg moczowych, zakażonej rany, zapalenia opon mózgowych. Decyduje czas: każda godzina opóźnienia antybiotyku w sepsie z wstrząsem zwiększa śmiertelność o kilka procent. Dlatego jedynym rozsądnym postępowaniem przy podejrzeniu sepsy jest natychmiastowe wezwanie pogotowia.

Co dzieje się w organizmie

Przy zwykłym zakażeniu reakcja zapalna jest miejscowa i ograniczona. W sepsie mediatory zapalne trafiają do krążenia ogólnego i uruchamiają reakcję układową: naczynia rozszerzają się i stają nieszczelne, ciśnienie spada, krew przestaje docierać do narządów, a jednocześnie w drobnych naczyniach tworzą się mikrozakrzepy. Efektem jest niedotlenienie nerek, wątroby, płuc i mózgu — czyli niewydolność wielonarządowa. Wstrząs septyczny to najcięższa postać, w której mimo przetoczenia płynów ciśnienie pozostaje niskie.

Objawy alarmowe u dorosłych

• Bardzo szybki oddech i uczucie duszności
• Przyspieszone tętno, spadek ciśnienia, zawroty głowy przy wstawaniu
• Splątanie, senność, dziwne zachowanie, trudność w nawiązaniu kontaktu
• Gorączka z dreszczami albo — co bywa mylące — temperatura poniżej 36 stopni
• Skóra blada, marmurkowata, zimna i spocona; sine palce i wargi
• Brak oddawania moczu przez wiele godzin
• Bardzo silne złe samopoczucie, uczucie „że umieram”

Trzy objawy warto zapamiętać, bo są najbardziej rozstrzygające i najczęściej lekceważone: przyspieszony oddech, splątanie i niskie ciśnienie. Właśnie z nich zbudowano prosty przesiewowy wskaźnik używany na izbach przyjęć. Chory z gorączką, który jest przytomny, spokojny i oddycha normalnie, prawie na pewno nie ma sepsy. Chory z gorączką, który zaczyna mówić od rzeczy i oddycha jak po biegu, wymaga pilnej pomocy.

Objawy u dzieci

U najmłodszych obraz bywa mniej typowy, dlatego warto znać konkretne sygnały: dziecko bardzo senne lub trudne do wybudzenia, oddychające szybko i z wysiłkiem, z zimnymi dłońmi i stopami mimo gorączki, nieoddające moczu przez ponad 12 godzin, przeraźliwie płaczące albo nienaturalnie ciche. U niemowląt niepokoi wybrzuszone ciemiączko, brak apetytu i wiotkość.

Osobnym objawem, o którym warto wiedzieć, jest wysypka krwotoczna — drobne, ciemnoczerwone lub sine plamki, które nie bledną przy ucisku szklanką. To klasyczny test szklanki. Taka wysypka wskazuje na sepsę meningokokową i jest wskazaniem do natychmiastowego wezwania karetki, bez czekania na inne objawy. Trzeba jednak wiedzieć, że jej brak niczego nie wyklucza, bo pojawia się późno i nie u wszystkich.

Leczenie — złota godzina

W szpitalu postępowanie jest ustandaryzowane i rozpoczyna się natychmiast. Pobiera się posiewy krwi, oznacza mleczany, podaje antybiotyk o szerokim spektrum, przetacza płyny dożylnie i szuka źródła zakażenia, które trzeba usunąć — zdrenować ropień, usunąć zakażony cewnik, zoperować perforację. Przy utrzymującym się niskim ciśnieniu włącza się leki obkurczające naczynia, a przy niewydolności narządów — wentylację mechaniczną i dializoterapię.

W zakażeniach szczepami wielolekoopornymi dobór antybiotyku bywa poważnym problemem i wymaga sięgania po leki rezerwowe. To jeden z powodów, dla których nadużywanie antybiotyków w infekcjach wirusowych ma realne konsekwencje — zawęża pulę leków dostępnych wtedy, gdy stawką jest życie.

Kto jest najbardziej narażony

Ryzyko sepsy jest wyższe u niemowląt i osób po 65. roku życia, u chorych na cukrzycę, nowotwory, marskość wątroby i przewlekłą chorobę nerek, u osób leczonych immunosupresyjnie, po usunięciu śledziony, po rozległych oparzeniach oraz z cewnikami i wkłuciami centralnymi. Nie znaczy to jednak, że sepsa nie dotyczy zdrowych — rozwija się także u młodych i wcześniej całkowicie sprawnych osób, i to właśnie u nich najczęściej bywa rozpoznana za późno.

Zapobieganie

Najskuteczniejszą profilaktyką są szczepienia: przeciw pneumokokom, meningokokom, Haemophilus influenzae typu b i grypie. Do tego dochodzą rzeczy prozaiczne, ale skuteczne: prawidłowe opatrywanie ran, higiena rąk, leczenie zakażeń zgodnie z zaleceniami i nieodstawianie antybiotyku po dwóch dniach, bo „już lepiej”. Po przebytej sepsie u części chorych utrzymują się przez miesiące osłabienie, zaburzenia koncentracji i obniżenie nastroju — zespół pos-sepsowy, który wymaga rehabilitacji, a nie tylko czasu.

Najczęściej zadawane pytania