Półpasiec oczny to postać półpaśca, w której reaktywacja wirusa ospy wietrznej obejmuje pierwszą gałąź nerwu trójdzielnego — czyli czoło, powiekę górną, nasadę i czubek nosa. Stanowi 10–20 procent wszystkich przypadków półpaśca i jest jego najgroźniejszą odmianą, bo u połowy nieleczonych chorych zajmuje samo oko. Kluczowa jest tu jedna liczba: leczenie przeciwwirusowe trzeba rozpocząć w ciągu 72 godzin od pojawienia się wysypki, bo później jego skuteczność wyraźnie spada.
Objawy
Choroba zaczyna się zwykle od objawów zwiastunowych: jednostronnego pieczenia, mrowienia lub przeszywającego bólu czoła i skóry głowy, czasem gorączki i złego samopoczucia. Ból wyprzedza wysypkę o 2–3 dni i bywa na tyle silny, że skłania do podejrzenia migreny, zapalenia zatok albo bólu zębopochodnego. Dopiero potem pojawia się jednostronna, ostro odgraniczona w linii środkowej wysypka pęcherzykowa.
- Jednostronny ból i pieczenie czoła, poprzedzające wysypkę
- Pęcherzyki na czole, powiece górnej i skórze głowy, zatrzymujące się w linii środkowej
- Obrzęk i zaczerwienienie powieki, czasem zamykające oko
- Zaczerwienienie oka, łzawienie, światłowstręt
- Pogorszenie ostrości wzroku, uczucie ciała obcego
- Powiększone węzły chłonne przeduszne
Objaw Hutchinsona
Pęcherzyki na czubku lub bocznej powierzchni nosa to objaw Hutchinsona i najważniejsza wskazówka rokownicza w tej chorobie. Skórę nosa unerwia bowiem gałąź nosowo-rzęskowa, ta sama, która zaopatruje wnętrze oka. Obecność zmian w tym miejscu oznacza wyraźnie wyższe ryzyko zajęcia rogówki, tęczówki i błony naczyniowej — i jest wskazaniem do pilnej konsultacji okulistycznej, nawet jeśli oko na razie wygląda spokojnie.
Warto podkreślić, że brak objawu Hutchinsona nie wyklucza powikłań ocznych. Dlatego każdy chory z półpaścem obejmującym czoło i powiekę powinien zostać zbadany przez okulistę w lampie szczelinowej, a nie tylko przez lekarza rodzinnego.
Powikłania
Wirus może zająć niemal każdą strukturę oka. Najczęstsze jest zapalenie rogówki, które w postaci przewlekłej prowadzi do jej zmętnienia i trwałego pogorszenia widzenia. Zapalenie błony naczyniowej grozi wzrostem ciśnienia wewnątrzgałkowego i jaskrą wtórną. Zajęcie nerwu może dać porażenie mięśni gałkoruchowych z podwójnym widzeniem, a znieczulenie rogówki — keratopatię neurotroficzną, w której oko przestaje odczuwać uszkodzenia i goi się gorzej.
Osobnym, bardzo dokuczliwym powikłaniem jest neuralgia popółpaścowa: piekący, przeszywający ból utrzymujący się miesiącami po zagojeniu wysypki. Ryzyko rośnie z wiekiem i przy silnym bólu w ostrej fazie, a wczesne leczenie przeciwwirusowe wyraźnie je zmniejsza.
Leczenie
Podstawą jest doustny lek przeciwwirusowy — acyklowir, walacyklowir lub famcyklowir — w dużych dawkach przez 7–10 dni, rozpoczęty jak najszybciej, najlepiej w ciągu 72 godzin od wysypki. U chorych z zajęciem struktur wewnątrzgałkowych, z obniżoną odpornością lub z ciężkim przebiegiem stosuje się leczenie dożylne w warunkach szpitalnych.
Leczenie miejscowe prowadzi okulista i zależy od zajętej struktury: krople nawilżające, sterydowe przy zapaleniu błony naczyniowej, leki obniżające ciśnienie wewnątrzgałkowe, a przy owrzodzeniu rogówki także osłona antybiotykowa. Do tego dochodzi skuteczne leczenie bólu, często wymagające leków działających na ból neuropatyczny, oraz miejscowa pielęgnacja zmian skórnych.
Zapobieganie
Najskuteczniejszą profilaktyką jest szczepienie przeciw półpaścowi, zalecane osobom po 50. roku życia oraz młodszym z obniżoną odpornością. Zmniejsza ono nie tylko ryzyko zachorowania, ale przede wszystkim ryzyko neuralgii popółpaścowej i powikłań ocznych. Przebycie ospy wietrznej w dzieciństwie nie chroni przed półpaścem — przeciwnie, jest jego warunkiem, bo wirus pozostaje w zwojach nerwowych na całe życie.
W fazie aktywnej wysypki chory może zakazić wirusem ospy wietrznej osoby, które na nią nie chorowały i nie były szczepione. Do czasu przyschnięcia pęcherzyków obowiązuje więc unikanie kontaktu z kobietami w ciąży, noworodkami i osobami z obniżoną odpornością.
Najczęściej zadawane pytania
W ciągu 72 godzin od pojawienia się wysypki. Później skuteczność leku przeciwwirusowego wyraźnie spada, a ryzyko powikłań ocznych i neuralgii rośnie.
To pęcherzyki na czubku lub boku nosa. Skórę tę unerwia ta sama gałąź, która zaopatruje wnętrze oka, więc ich obecność oznacza wyraźnie wyższe ryzyko zajęcia oka.
Tak. Brak objawu Hutchinsona nie wyklucza powikłań, dlatego każdy półpasiec obejmujący czoło i powiekę wymaga badania w lampie szczelinowej.
W fazie aktywnej wysypki tak — wirusem ospy wietrznej, osoby które na nią nie chorowały. Do czasu przyschnięcia pęcherzyków unika się kontaktu z ciężarnymi i noworodkami.