Obrzęk limfatyczny to przewlekłe gromadzenie się chłonki w tkankach, wynikające z niewydolności układu limfatycznego. W Polsce najczęściej dotyczy kobiet po leczeniu raka piersi, u których usunięto węzły chłonne pachowe lub napromieniano pachę. Nie jest to zwykły obrzęk, który zejdzie po nocy z nogami do góry — nieleczony postępuje i prowadzi do trwałego stwardnienia tkanek. Dobra wiadomość jest taka, że wcześnie rozpoczęta terapia pozwala go opanować i utrzymać kończynę w dobrym stanie latami.
Skąd się bierze
Układ limfatyczny odprowadza z tkanek płyn wraz z białkami, których naczynia żylne nie są w stanie wchłonąć. Gdy drogi odpływu zostaną przerwane, uszkodzone lub zablokowane, płyn bogaty w białko zalega w tkance podskórnej. Białko przyciąga wodę i wywołuje przewlekły stan zapalny, który z czasem prowadzi do rozrostu tkanki łącznej i tłuszczowej — stąd stwardnienie i nieodwracalność zaawansowanych postaci.
Postać wtórna, najczęstsza, wynika z leczenia onkologicznego, urazów, rozległych operacji, nawracających zakażeń skóry i unieruchomienia. Postać pierwotna jest wrodzona i ujawnia się w dzieciństwie lub w okresie dojrzewania. Na świecie najczęstszą przyczyną pozostaje filarioza, choroba pasożytnicza nieobecna w Europie.
Objawy i stopnie zaawansowania
| Stopień | Obraz |
|---|---|
| 0 — utajony | Uszkodzone naczynia, brak widocznego obrzęku, uczucie ciężkości |
| I | Obrzęk miękki, ustępuje po uniesieniu kończyny, zostaje wgłębienie po ucisku |
| II | Obrzęk twardy, nie ustępuje po uniesieniu, wgłębienie coraz trudniejsze |
| III — słoniowacizna | Znaczne zniekształcenie, stwardnienie i zmiany skórne |
Prostym testem stosowanym w gabinecie jest objaw Stemmera: próba uchwycenia fałdu skóry na grzbiecie palca stopy lub ręki. Jeśli skóry nie da się ująć w fałd, objaw jest dodatni i przemawia za obrzękiem limfatycznym, a nie żylnym. Wczesne objawy bywają subtelne — uczucie ciężkości, pierścionek lub zegarek nagle za ciasny, asymetria obwodów kończyn.
Obrzęk limfatyczny trzeba odróżnić od obrzęku żylnego, w tym po przebytej zakrzepicy żył głębokich, od obrzęku w niewydolności serca, nerek i wątroby oraz od obrzęku tłuszczowego. Nagły, jednostronny, bolesny obrzęk kończyny zawsze wymaga w pierwszej kolejności wykluczenia zakrzepicy — dopiero potem rozważa się przyczyny przewlekłe.
Leczenie — kompleksowa terapia udrażniająca
Standardem jest tak zwana kompleksowa terapia przeciwzastoinowa, złożona z czterech elementów, które działają wyłącznie razem. Są to: manualny drenaż limfatyczny wykonywany przez przeszkolonego fizjoterapeutę, wielowarstwowe bandażowanie kompresyjne, ćwiczenia w kompresji oraz pielęgnacja skóry. Po fazie intensywnej, trwającej kilka tygodni, przechodzi się do fazy podtrzymującej z rękawem lub pończochą uciskową dobraną indywidualnie.
Warto rozwiać dwa nieporozumienia. Po pierwsze, sam drenaż bez kompresji daje efekt krótkotrwały — płyn wraca w ciągu godzin. Po drugie, leki moczopędne w obrzęku limfatycznym nie działają, a stosowane przewlekle szkodzą: usuwają wodę, ale zostawiają w tkankach białko, co nasila stan zapalny i włóknienie.
W wybranych przypadkach stosuje się leczenie operacyjne: zespolenia limfatyczno-żylne, przeszczep węzłów chłonnych lub liposukcję w postaciach zaawansowanych. Są to zabiegi wykonywane w wyspecjalizowanych ośrodkach i zawsze uzupełniane dalszą terapią zachowawczą.
Codzienna profilaktyka i róża
Najczęstszym powikłaniem jest róża, czyli bakteryjne zapalenie skóry i tkanki podskórnej, które w obrzękniętej kończynie rozwija się łatwo i za każdym razem dodatkowo uszkadza naczynia limfatyczne. Objawia się gorączką, dreszczami i szybko narastającym, żywoczerwonym, ciepłym zaczerwienieniem — wymaga pilnego antybiotyku, a nawracające epizody są wskazaniem do profilaktyki antybiotykowej.
- Codzienne nawilżanie skóry i unikanie skaleczeń
- Rękawice przy pracach domowych i ogrodowych
- Brak pomiarów ciśnienia, zastrzyków i pobrań krwi z chorej kończyny
- Unikanie sauny, gorących kąpieli i długiego opalania
- Ostrożność przy manicure — bez wycinania skórek
- Regularny ruch w kompresji, utrzymanie prawidłowej masy ciała
- Natychmiastowa reakcja na zaczerwienienie i gorączkę
Najczęściej zadawane pytania
Nie ustępuje po nocy z nogami do góry i postępuje, prowadząc do trwałego stwardnienia tkanek. Pomocny jest objaw Stemmera: skóry na grzbiecie palca nie da się ująć w fałd.
Nie, a stosowane przewlekle szkodzą. Usuwają wodę, ale zostawiają w tkankach białko, co nasila stan zapalny i włóknienie.
Cztery elementy działające tylko razem: manualny drenaż limfatyczny, wielowarstwowa kompresja, ćwiczenia w kompresji i pielęgnacja skóry. Sam drenaż bez kompresji daje efekt na kilka godzin.
To bakteryjne zapalenie skóry z gorączką i szybko narastającym zaczerwienieniem. W obrzękniętej kończynie rozwija się łatwo i za każdym razem dodatkowo uszkadza naczynia limfatyczne.