Wstrząśnienie mózgu to najłagodniejsza postać urazowego uszkodzenia mózgu — zaburzenie jego czynności bez widocznych zmian strukturalnych w badaniach obrazowych. Utrata przytomności nie jest warunkiem rozpoznania: występuje u mniejszości poszkodowanych, a jej brak jest jedną z najczęstszych przyczyn bagatelizowania urazu. Objawy zwykle ustępują w ciągu 1–2 tygodni, ale okres ten wymaga rozsądnego postępowania, bo drugi uraz w tym czasie jest znacznie groźniejszy niż pierwszy.
Objawy
- Ból głowy — objaw najczęstszy
- Zawroty głowy i zaburzenia równowagi
- Nudności i wymioty
- Niepamięć zdarzenia lub okoliczności bezpośrednio przed i po urazie
- Splątanie, spowolnienie, wrażenie „mgły w głowie”
- Zaburzenia koncentracji i pamięci
- Nadwrażliwość na światło i hałas
- Drażliwość, płaczliwość, zaburzenia snu
Niepamięć okoliczności urazu jest objawem bardzo charakterystycznym i wystarcza do rozpoznania nawet przy zachowanej przytomności. Warto o nią wprost zapytać: pytanie „pamiętasz, jak upadłeś?” bywa bardziej rozstrzygające niż relacja świadków.
Objawy alarmowe — natychmiast na SOR
- Narastający, bardzo silny ból głowy
- Powtarzające się wymioty
- Narastająca senność, trudność w wybudzeniu
- Drgawki
- Nierówne źrenice lub zaburzenia widzenia
- Osłabienie lub drętwienie kończyn, zaburzenia mowy
- Wyciek przejrzystego płynu lub krwi z nosa albo ucha
- Zasinienie wokół oczu lub za uchem
Te objawy mogą świadczyć o krwiaku wewnątrzczaszkowym lub złamaniu podstawy czaszki i wymagają natychmiastowej diagnostyki. Szczególnie podstępny jest krwiak nadtwardówkowy, w którym po urazie występuje okres pozornej poprawy — poszkodowany czuje się dobrze przez kilka godzin, a następnie gwałtownie traci przytomność. To dlatego obserwacja po urazie głowy ma sens także wtedy, gdy początkowo wszystko wygląda dobrze.
Szczególnej ostrożności wymagają osoby przyjmujące leki przeciwkrzepliwe i przeciwpłytkowe, osoby starsze, chorzy z zaburzeniami krzepnięcia oraz poszkodowani po urazie o dużej energii, na przykład upadku z wysokości lub wypadku komunikacyjnym. U nich próg wykonania tomografii głowy jest wyraźnie niższy.
Obserwacja i pierwsze dni
Jeśli lekarz nie stwierdził wskazań do hospitalizacji, obowiązuje obserwacja domowa przez pierwsze 24–48 godzin, najlepiej w towarzystwie drugiej osoby, z budzeniem w nocy co kilka godzin i sprawdzeniem kontaktu. W leczeniu bólu stosuje się paracetamol, unikając niesteroidowych leków przeciwzapalnych i aspiryny przez pierwszą dobę ze względu na wpływ na krzepnięcie.
Dawne zalecenie całkowitego odpoczynku w zaciemnionym pokoju do ustąpienia objawów zostało zweryfikowane. Dziś zaleca się względny odpoczynek przez pierwsze 24–48 godzin, a następnie stopniowy powrót do lekkiej aktywności — spacerów, krótkiej pracy umysłowej — w granicach, które nie nasilają objawów. Przedłużone leżenie w ciemności opóźnia powrót do zdrowia i nasila objawy lękowe.
Powrót do sportu — zasada stopniowa
Powrót do aktywności sportowej odbywa się etapami, z zachowaniem co najmniej 24 godzin między kolejnymi krokami: najpierw lekka aktywność aerobowa, potem ćwiczenia specyficzne dla dyscypliny bez kontaktu, następnie trening z kontaktem, a na końcu pełny udział w zawodach. Nawrót objawów na którymkolwiek etapie oznacza powrót do poprzedniego kroku.
Zasada nadrzędna brzmi: w razie wątpliwości — nie wracaj na boisko. Powodem jest zespół drugiego uderzenia — rzadkie, ale często śmiertelne powikłanie, w którym kolejny uraz doznany przed ustąpieniem objawów pierwszego wywołuje gwałtowny obrzęk mózgu. Dotyczy przede wszystkim dzieci i młodzieży, u których cały proces powrotu powinien być wolniejszy niż u dorosłych, a powrót do nauki poprzedzać powrót do sportu.
Zespół pourazowy
U części poszkodowanych bóle głowy, zawroty, drażliwość, zaburzenia koncentracji i snu utrzymują się dłużej niż kilka tygodni. Nie oznacza to trwałego uszkodzenia mózgu ani symulowania — objawy są realne i wymagają leczenia objawowego, rehabilitacji przedsionkowej przy zawrotach, uporządkowania snu oraz stopniowego zwiększania obciążeń. Utrzymywanie się dolegliwości ponad trzy miesiące jest wskazaniem do konsultacji neurologicznej, między innymi po to, by wykluczyć inne przyczyny — jak migrenę pourazową czy zaburzenia lękowe.
Najczęściej zadawane pytania
Nie. Utrata przytomności występuje u mniejszości poszkodowanych, a jej brak jest jedną z najczęstszych przyczyn bagatelizowania urazu. Wystarczy niepamięć okoliczności zdarzenia.
Narastający silny ból głowy, powtarzające się wymioty, narastająca senność, drgawki, nierówne źrenice oraz wyciek płynu lub krwi z nosa albo ucha.
To zalecenie zostało zweryfikowane. Dziś zaleca się względny odpoczynek przez pierwsze 24–48 godzin, a potem stopniowy powrót do lekkiej aktywności.
Etapami, z co najmniej dobą między krokami, i dopiero po ustąpieniu objawów. Powrót przed czasem grozi zespołem drugiego uderzenia — rzadkim, ale często śmiertelnym powikłaniem.