PCOS (zespół policystycznych jajników): objawy i leczenie

Zespół policystycznych jajników dotyczy 8–13 procent kobiet w wieku rozrodczym i jest najczęstszym zaburzeniem endokrynologicznym w tej grupie. Nazwa myli, bo istotą problemu nie są torbiele — widoczne w USG pęcherzyki to niedojrzałe pęcherzyki jajnikowe, które nie doszły do owulacji, a nie zmiany chorobowe. PCOS to zaburzenie hormonalno-metaboliczne, w którym nadmiar androgenów spotyka się z insulinoopornością, a skutki obejmują cykl miesiączkowy, skórę, płodność i ryzyko cukrzycy.

Kryteria rozpoznania

Rozpoznanie stawia się według kryteriów rotterdamskich, gdy spełnione są co najmniej dwa z trzech warunków: rzadkie owulacje lub ich brak, objawy nadmiaru androgenów — kliniczne lub laboratoryjne — oraz obraz policystycznych jajników w USG. Warunkiem koniecznym jest wykluczenie innych przyczyn: chorób tarczycy, hiperprolaktynemii, wrodzonego przerostu nadnerczy i zespołu Cushinga.

U nastolatek kryteria stosuje się ostrożniej, bo nieregularne cykle i policystyczny obraz jajników są w pierwszych latach po pierwszej miesiączce zjawiskiem fizjologicznym. Pochopne rozpoznanie w tym wieku prowadzi do niepotrzebnego leczenia i lęku o płodność, dlatego zaleca się obserwację przez co najmniej dwa lata od menarche.

Objawy

• Rzadkie miesiączki, cykle dłuższe niż 35 dni lub ich brak
• Nadmierne owłosienie typu męskiego — twarz, klatka, brzuch, uda
• Trądzik utrzymujący się po okresie dojrzewania
• Przerzedzenie włosów na szczycie głowy
• Trudność z zajściem w ciążę
• Przyrost masy ciała, zwłaszcza w okolicy brzucha, i trudność z jej redukcją
• Ciemne, aksamitne przebarwienia na karku i w pachach

Ostatni objaw, rogowacenie ciemne, jest widocznym sygnałem insulinooporności i bywa pierwszą wskazówką, że problem nie ogranicza się do jajników. Warto pamiętać, że PCOS nie zawsze wiąże się z nadwagą — około jednej piątej chorych ma prawidłową masę ciała, a mimo to insulinooporność i zaburzenia hormonalne są u nich obecne.

Dlaczego to nie jest tylko sprawa ginekologiczna

PCOS wiąże się z istotnie podwyższonym ryzykiem cukrzycy typu 2, zespołu metabolicznego, stłuszczenia wątroby i chorób sercowo-naczyniowych. Brak owulacji oznacza też brak fazy lutealnej i długotrwałe działanie estrogenów na błonę śluzową macicy bez osłony progesteronu, co zwiększa ryzyko rozrostu endometrium i raka trzonu macicy. Dlatego regularne wywoływanie krwawień u kobiet z bardzo rzadkimi miesiączkami ma znaczenie ochronne, a nie tylko porządkujące cykl.

Częstsze są też zaburzenia nastroju i depresja, a bagatelizowanie ich jako „reakcji na wygląd” jest błędem — mają one w PCOS także podłoże biologiczne i wymagają osobnej uwagi.

Leczenie

Podstawą u kobiet z nadwagą jest redukcja masy ciała: utrata już 5–10 procent często przywraca owulacje i poprawia parametry metaboliczne. Aktywność fizyczna działa niezależnie od chudnięcia, bo poprawia wrażliwość na insulinę. Dieta nie musi być restrykcyjna — najważniejsze jest ograniczenie cukrów prostych i regularność posiłków.

Cel	Postępowanie
Regulacja cykli	Antykoncepcja hormonalna dwuskładnikowa lub cykliczny progestagen
Objawy androgenowe	Antykoncepcja, leki antyandrogenne, leczenie dermatologiczne
Insulinooporność	Metformina, redukcja masy ciała, aktywność fizyczna
Starania o ciążę	Letrozol jako lek pierwszego wyboru, dalej gonadotropiny lub in vitro

Warto wiedzieć, że leczenie dobiera się do celu, a nie do samego rozpoznania. Kobieta, która nie planuje ciąży, potrzebuje przede wszystkim ochrony endometrium i kontroli objawów androgenowych. Kobieta starająca się o dziecko wymaga zupełnie innego postępowania — a antykoncepcja, choć porządkuje cykle, jest wtedy oczywiście przeciwwskazana.

Inozytol i witamina D bywają stosowane pomocniczo i mają pewne wsparcie w badaniach, ale nie zastępują podstawowego leczenia. PCOS jest chorobą przewlekłą — nie da się jej wyleczyć raz na zawsze, natomiast da się nad nią panować, a po menopauzie objawy zwykle łagodnieją.

Najczęściej zadawane pytania