Choroby układu pokarmowego to jedna z najczęstszych przyczyn wizyt u lekarza rodzinnego i gastrologa. Bóle brzucha, zgaga, zaparcia, biegunki, wzdęcia czy nudności potrafią uprzykrzyć życie, a niekiedy są pierwszym sygnałem poważnych chorób. Ten przewodnik prowadzi Cię przez cały przewód pokarmowy: od jamy ustnej i przełyku, przez żołądek i jelita, aż po wątrobę i trzustkę.
Jak działa układ pokarmowy
Układ pokarmowy to długa rura zaczynająca się w jamie ustnej, a kończąca w odbycie. Po drodze pokarm jest mechanicznie i chemicznie rozkładany, a wartościowe składniki wchłaniane do krwi. W proces zaangażowane są również narządy dodatkowe: ślinianki, wątroba, pęcherzyk żółciowy i trzustka. Sprawne trawienie zależy od stanu błony śluzowej, mikrobioty oraz równowagi nerwowo-hormonalnej.
Najczęstsze choroby górnego odcinka przewodu pokarmowego
Refluks żołądkowo-przełykowy
Refluks (GERD) to cofanie się treści żołądkowej do przełyku, dające zgagę, kwaśny posmak w ustach, kaszel i chrypkę. Nieleczony może prowadzić do nadżerek przełyku i tak zwanego przełyku Barretta, który jest stanem przedrakowym.
Wrzody żołądka i dwunastnicy
Wrzody żołądka i dwunastnicy najczęściej spowodowane są zakażeniem Helicobacter pylori lub przewlekłym stosowaniem niesteroidowych leków przeciwzapalnych.
Choroby przełyku i jamy ustnej
Należą tu między innymi achalazja, zapalenia przełyku, kandydoza jamy ustnej (zwłaszcza po antybiotykoterapii i u osób z obniżoną odpornością) oraz nawracające afty.
Najczęstsze choroby jelit
Zespół jelita drażliwego
Zespół jelita drażliwego (IBS) to czynnościowe zaburzenie z objawami bólu, wzdęć i zmiennego rytmu wypróżnień, bez zmian organicznych w badaniach obrazowych.
Nieswoiste zapalenia jelit
Choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego to choroby autoimmunologiczne, wymagające stałej opieki gastrologa i często leczenia biologicznego.
Celiakia i nietolerancje pokarmowe
Celiakia to autoimmunologiczna reakcja na gluten, która niszczy kosmki jelita cienkiego. Jedyną skuteczną terapią jest restrykcyjna dieta bezglutenowa do końca życia.
Hemoroidy i choroby końcowego odcinka jelita
Hemoroidy to powiększone sploty żylne odbytu, jedna z najczęstszych dolegliwości proktologicznych. Polipy jelita grubego mogą być stanem przednowotworowym, dlatego ich wykrycie i usunięcie podczas kolonoskopii ma znaczenie profilaktyczne.
Rak jelita grubego
Rak jelita grubego to drugi co do częstości nowotwór w Polsce. Objawia się zmianą rytmu wypróżnień, krwią w stolcu, niedokrwistością i utratą masy ciała. Profilaktyczna kolonoskopia po 50. roku życia ratuje życie.
Choroby narządów dodatkowych
Wątroba
Najczęstsze problemy to stłuszczeniowa choroba wątroby (alkoholowa i niealkoholowa), wirusowe zapalenia wątroby (WZW typu A, B, C), polekowe uszkodzenia wątroby oraz marskość wątroby.
Pęcherzyk żółciowy
Kamica żółciowa dotyczy nawet 15% dorosłych. Może być bezobjawowa, ale niekiedy daje silną kolkę żółciową, zapalenie pęcherzyka, a w ciężkich przypadkach zapalenie trzustki.
Trzustka
Zapalenie trzustki w postaci ostrej jest stanem zagrożenia życia. Najczęstsze przyczyny to kamica żółciowa i nadużywanie alkoholu.
Objawy alarmowe wymagające pilnej diagnostyki
- krew w stolcu lub czarne, smoliste stolce,
- fusowate wymioty,
- nieuzasadniona, znaczna utrata masy ciała,
- niedokrwistość z niedoboru żelaza,
- zmiana rytmu wypróżnień powyżej 50. roku życia,
- utrzymujący się ból brzucha lub trudności w połykaniu,
- żółtaczka, ciemny mocz, odbarwiony stolec.
Diagnostyka gastroenterologiczna
- Badania krwi: morfologia, próby wątrobowe, lipaza, amylaza, CRP, ferrytyna.
- Badania kału: krew utajona, kalprotektyna, badanie na H. pylori, posiew, parazytologia.
- Gastroskopia i kolonoskopia z możliwością pobrania wycinków.
- USG jamy brzusznej, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny.
- Endosonografia, ERCP, kapsułka endoskopowa – w wybranych wskazaniach.
Leczenie
W chorobach układu pokarmowego stosuje się szerokie spektrum leków: inhibitory pompy protonowej, leki rozkurczowe, prokinetyki, leki przeciwbiegunkowe, probiotyki, mesalazynę, sterydy, leki immunosupresyjne i biologiczne. Część schorzeń wymaga interwencji endoskopowej (zatamowanie krwawienia, polipektomia, stentowanie) lub operacyjnej (cholecystektomia, resekcje jelitowe). Niezmiennie ogromne znaczenie ma dieta i styl życia.
Dieta i styl życia
- Jedz regularnie, w spokoju, dokładnie przeżuwaj.
- Bazuj na warzywach, owocach, pełnych zbożach, chudym białku i zdrowych tłuszczach.
- Ograniczaj cukier, alkohol, wysoko przetworzoną żywność.
- Pij wystarczającą ilość wody.
- Dbaj o regularną aktywność fizyczną.
- Nie pal i unikaj nadużywania leków przeciwbólowych.
- Po 50. roku życia rozważ profilaktyczną kolonoskopię.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czym różni się celiakia od nietolerancji glutenu?
Celiakia jest chorobą autoimmunologiczną z udokumentowanym uszkodzeniem kosmków jelitowych. Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten jest stanem klinicznym bez tych zmian, w którym objawy ustępują po wykluczeniu glutenu.
Co to jest Helicobacter pylori i czy zawsze trzeba ją leczyć?
To bakteria zasiedlająca żołądek, odpowiedzialna za większość wrzodów i część raków żołądka. Leczy się ją, gdy istnieją objawy lub czynniki ryzyka, według wskazań lekarskich.
Kiedy zrobić kolonoskopię?
Profilaktycznie po 50. roku życia (lub 40-45, jeśli w rodzinie były nowotwory jelita grubego). Wcześniej, gdy występują objawy alarmowe lub istnieje zespół genetyczny.
Czy probiotyki rzeczywiście pomagają?
W konkretnych sytuacjach (po antybiotykoterapii, w biegunce podróżnych, w niektórych postaciach IBS) probiotyki mają udokumentowaną skuteczność. Wybór szczepu ma znaczenie.
Czy refluks można wyleczyć?
Wiele osób uzyskuje całkowitą kontrolę objawów dzięki modyfikacji stylu życia i lekom. W ciężkich, opornych przypadkach stosuje się leczenie operacyjne (fundoplikacja).
Czy stres może powodować bóle brzucha?
Tak. Oś mózg-jelito jest dwukierunkowa, a stres jest uznanym czynnikiem wyzwalającym i nasilającym objawy IBS oraz dyspepsji czynnościowej.
Co oznacza krew w stolcu?
Może wynikać z hemoroidów lub szczeliny odbytu, ale również z polipów, raka, nieswoistych zapaleń jelit czy krwawienia z górnego odcinka. Każdy przypadek wymaga konsultacji lekarskiej.
Źródła
- Polskie Towarzystwo Gastroenterologii – ptg-e.org.pl
- Medycyna Praktyczna, Gastrologia – mp.pl/gastrologia
- NFZ, Program profilaktyki raka jelita grubego – gov.pl
- World Gastroenterology Organisation – worldgastroenterology.org
- WHO, Hepatitis – who.int
Ważna informacja
Powyższy artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i przedstawia ogólnodostępną wiedzę medyczną. Nie stanowi porady lekarskiej. Objawy ze strony przewodu pokarmowego, zwłaszcza alarmowe, wymagają konsultacji z lekarzem rodzinnym lub gastrologiem.