Zapalenie trzustki to stan, w którym dochodzi do uszkodzenia tego narządu przez własne enzymy trawienne. Wyróżnia się dwie formy: ostre zapalenie trzustki (OZT) – nagła choroba potencjalnie zagrażająca życiu, oraz przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) – stopniowo postępujące włóknienie i utrata funkcji. Najczęstszymi przyczynami są kamica żółciowa i nadużywanie alkoholu.
Czym jest trzustka
Trzustka to narząd o podwójnej funkcji: zewnątrzwydzielniczej (produkcja enzymów trawiennych – lipazy, amylazy, trypsyny) i wewnątrzwydzielniczej (produkcja insuliny i glukagonu). Leży w nadbrzuszu, za żołądkiem.
Ostre zapalenie trzustki (OZT)
Przyczyny
- Kamica żółciowa – 40-60%.
- Alkohol – 30%.
- Hipertriglicerydemia.
- Hiperkalcemia.
- Leki (np. azatiopryna, kortykosteroidy, sulfonamidy).
- Po ERCP, urazy brzucha.
- Wirusowe (świnka, wirus Coxsackie, CMV).
- Genetyczne (mutacje PRSS1, SPINK1).
- Idiopatyczne – 10-20%.
Objawy OZT
- silny, narastający ból w nadbrzuszu, promieniujący do pleców (pas),
- nudności, uporczywe wymioty,
- wzdęcia, brak perystaltyki,
- gorączka, tachykardia, spadek ciśnienia,
- w ciężkich postaciach – wstrząs, niewydolność wielonarządowa.
Diagnostyka i leczenie OZT
Rozpoznanie wymaga 2 z 3 kryteriów: typowy ból, wzrost lipazy/amylazy ponad 3-krotnie, zmiany w obrazowaniu (USG, TK). Leczenie obejmuje hospitalizację, ścisłe nawodnienie dożylne, leki przeciwbólowe, leczenie przyczynowe (np. ERCP w kamicy przewodowej). W postaciach martwiczych – opieka na OIOM.
Przewlekłe zapalenie trzustki (PZT)
Przyczyny
- Alkohol – dominująca przyczyna u dorosłych.
- Palenie tytoniu.
- Genetyczne i autoimmunologiczne PZT.
- Nawracające OZT.
- Niedrożność dróg trzustkowych.
Objawy PZT
- nawracający lub przewlekły ból w nadbrzuszu,
- biegunki tłuszczowate (steatorrhea), niedożywienie,
- utrata masy ciała,
- cukrzyca trzustkowa (typu 3c) w późnej fazie,
- niedobory witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K).
Diagnostyka i leczenie PZT
USG, TK, MR, MRCP, EUS pokazują zwapnienia i zmiany w przewodach trzustkowych. Elastaza trzustkowa w stolcu ocenia funkcję enzymatyczną. Leczenie obejmuje bezwzględną abstynencję, niepalenie, suplementację enzymów trzustkowych (Kreon), insulinę w cukrzycy, leki przeciwbólowe, w wybranych przypadkach endoskopię lub operację.
Powikłania
- Torbiele rzekome trzustki.
- Martwica trzustki, infekcja martwicy.
- Niewydolność zewnątrz- i wewnątrzwydzielnicza.
- Zwężenia dróg żółciowych.
- Zakrzepica żyły śledzionowej.
- Rak trzustki – PZT zwiększa ryzyko.
Profilaktyka
- Ograniczenie lub eliminacja alkoholu.
- Niepalenie.
- Leczenie kamicy żółciowej (cholecystektomia po pierwszym OZT pochodzenia żółciowego).
- Kontrola lipidów i wapnia.
- Zbilansowana dieta.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy ostre zapalenie trzustki jest groźne?
Tak. W ciężkiej postaci śmiertelność sięga 20-30%. Wczesne rozpoznanie i intensywne leczenie ratują życie.
Czy po OZT można żyć normalnie?
Łagodne OZT najczęściej ustępuje bez trwałych następstw. Po ciężkim mogą pozostać powikłania wymagające dalszej opieki.
Czy alkohol w małych ilościach po OZT jest bezpieczny?
Nie. Po OZT alkoholowym i w PZT obowiązuje całkowita abstynencja.
Czy enzymy trzustkowe biorę do końca życia?
W zaawansowanym PZT – tak. Dawkowanie ustala gastrolog na podstawie objawów i analizy stolca.
Czy z PZT można uniknąć cukrzycy?
Wraz z postępem choroby cukrzyca trzustkowa rozwija się u większości pacjentów. Ryzyko można opóźnić abstynencją i leczeniem.
Jak różni się ból trzustki od bólu żołądka?
Ból trzustki jest silny, przeszywający, promieniuje do pleców, nasila się w pozycji leżącej, ustępuje przy pochyleniu do przodu.
Źródła
- Polskie Towarzystwo Gastroenterologii – ptg-e.org.pl
- American College of Gastroenterology – gi.org
- European Pancreatic Club – e-p-c.org
- Medycyna Praktyczna – mp.pl/gastrologia
Ważna informacja
Powyższy artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i przedstawia ogólnodostępną wiedzę medyczną. Nie stanowi porady lekarskiej. Podejrzenie zapalenia trzustki wymaga pilnej konsultacji lekarskiej.