Choroby układu krążenia są od dziesięcioleci najczęstszą przyczyną zgonów w Polsce i na świecie. Według danych GUS odpowiadają za blisko 40% wszystkich zgonów w naszym kraju. Najgroźniejsze – zawał serca i udar mózgu – są w dużej mierze możliwe do uniknięcia, jeśli wcześnie zidentyfikujemy i leczymy ich czynniki ryzyka. Ten przewodnik przedstawia najważniejsze choroby serca i naczyń, ich objawy, diagnostykę oraz nowoczesne metody leczenia.
Jak działa układ krążenia
Układ krążenia to zamknięta sieć naczyń krwionośnych, w której pompą jest serce. Krew tętnicza, bogata w tlen, dostarcza go do wszystkich tkanek. Krew żylna, uboga w tlen, wraca do prawego przedsionka, a następnie pompowana jest do płuc, gdzie ponownie się utlenowuje. Każde zaburzenie tego układu – od arytmii po zatkanie tętnicy – może mieć dramatyczne konsekwencje dla całego organizmu.
Najczęstsze choroby układu krążenia
Nadciśnienie tętnicze
Nadciśnienie tętnicze dotyczy w Polsce niemal co drugiej osoby dorosłej. Często przebiega bezobjawowo, ale w długim horyzoncie uszkadza serce, mózg, nerki i naczynia. Jest głównym, modyfikowalnym czynnikiem ryzyka udaru mózgu i niewydolności serca.
Choroba wieńcowa i zawał serca
Choroba wieńcowa to skutek miażdżycy tętnic wieńcowych, które zaopatrują mięsień sercowy w tlen. Zawał serca jest jej ostrym powikłaniem – następuje, gdy w tętnicy tworzy się zakrzep i fragment mięśnia obumiera z niedotlenienia. Klasyczne objawy to silny, gniotący ból za mostkiem, promieniujący do żuchwy lub lewego ramienia, duszność, poty.
Niewydolność serca
Niewydolność serca to stan, w którym serce nie jest w stanie pompować krwi w ilości odpowiadającej zapotrzebowaniu organizmu. Objawy to duszność wysiłkowa, łatwe męczenie się, obrzęki podudzi, kaszel nocny.
Zaburzenia rytmu serca
Migotanie przedsionków jest najczęstszą trwałą arytmią. Może przebiegać niezauważalnie, ale znacznie zwiększa ryzyko udaru mózgu z powodu tworzenia się skrzeplin w przedsionkach.
Choroby naczyń obwodowych
Należą tu żylaki kończyn dolnych, zakrzepica żył głębokich, miażdżyca tętnic kończyn dolnych oraz tętniak aorty.
Inne istotne choroby
Do tej grupy zaliczamy niedociśnienie tętnicze, wady zastawkowe, zapalenia mięśnia sercowego, kardiomiopatie i wrodzone wady serca.
Czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych
Wyróżnia się czynniki niemodyfikowalne (wiek, płeć, predyspozycja genetyczna) oraz modyfikowalne, na które mamy wpływ:
- nadciśnienie tętnicze,
- podwyższony cholesterol, zwłaszcza LDL,
- cukrzyca i insulinooporność,
- palenie tytoniu,
- otyłość, szczególnie brzuszna,
- siedzący tryb życia,
- nadużywanie alkoholu,
- przewlekły stres,
- niezdrowa dieta bogata w tłuszcze trans i sól.
Objawy alarmowe
Niezwłocznie wezwij pogotowie (112 lub 999), jeśli wystąpi:
- silny, długotrwały ból w klatce piersiowej,
- nagła duszność,
- nagły, jednostronny niedowład twarzy lub kończyny,
- nagłe zaburzenia mowy lub widzenia,
- utrata przytomności,
- uczucie nierównego, bardzo szybkiego bicia serca z zawrotami głowy.
Czas dotarcia do szpitala w zawale serca lub udarze decyduje o rokowaniu – im szybciej, tym mniejsze trwałe uszkodzenie.
Diagnostyka kardiologiczna
Badania podstawowe
- Pomiar ciśnienia tętniczego, najlepiej w warunkach domowych, w spokoju.
- EKG spoczynkowe i, w razie potrzeby, EKG wysiłkowe.
- Lipidogram, glukoza na czczo, kreatynina, elektrolity.
- Morfologia krwi i podstawowe badania wątrobowe.
Badania specjalistyczne
- Echokardiografia (UKG) – ocena pracy serca i zastawek.
- Holter EKG i Holter ciśnieniowy – wielogodzinny zapis.
- Koronarografia – inwazyjne badanie tętnic wieńcowych.
- Tomografia komputerowa serca, rezonans serca, próba wysiłkowa, badania izotopowe.
Leczenie
Leczenie chorób układu krążenia opiera się na trzech filarach: modyfikacji stylu życia, farmakoterapii i interwencjach inwazyjnych. W nadciśnieniu i chorobie wieńcowej stosuje się leki obniżające ciśnienie (inhibitory konwertazy, sartany, beta-blokery, antagoniści wapnia, diuretyki), statyny, leki przeciwpłytkowe i przeciwkrzepliwe.
Interwencje inwazyjne to przede wszystkim angioplastyka wieńcowa z wszczepieniem stentu, pomostowanie aortalno-wieńcowe (bypass), ablacja arytmii, wszczepianie kardiostymulatorów i kardiowerterów-defibrylatorów oraz operacje zastawkowe.
Profilaktyka
Decydująca część chorób sercowo-naczyniowych jest możliwa do uniknięcia. Najważniejsze zasady to:
- regularna aktywność fizyczna, minimum 150 minut tygodniowo umiarkowanego wysiłku,
- dieta śródziemnomorska bogata w warzywa, ryby i oliwę z oliwek,
- ograniczenie soli do 5 g dziennie,
- utrzymanie prawidłowej masy ciała,
- całkowite niepalenie,
- kontrola ciśnienia, glukozy i cholesterolu raz w roku,
- radzenie sobie ze stresem i odpowiednia ilość snu.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Jakie ciśnienie tętnicze jest prawidłowe?
U dorosłych prawidłowe ciśnienie wynosi poniżej 140/90 mmHg w pomiarach gabinetowych i poniżej 135/85 mmHg w pomiarach domowych. Optimum to wartości w okolicy 120/80 mmHg.
Jakie są pierwsze objawy zawału serca?
Najczęściej silny, gniotący ból za mostkiem trwający ponad 15-20 minut, niereagujący na nitroglicerynę, promieniujący do żuchwy, ramienia lub pleców. U kobiet i diabetyków objawy bywają mniej typowe.
Czy choroby serca są dziedziczne?
Skłonność do nadciśnienia, miażdżycy i niektórych arytmii ma silny komponent rodzinny. Wczesne wystąpienie choroby u krewnych pierwszego stopnia jest istotnym czynnikiem ryzyka.
Czy można żyć ze stentem?
Tak. Po wszczepieniu stentu pacjent zwykle wraca do normalnej aktywności, przyjmuje leki przeciwpłytkowe i statyny oraz pozostaje pod opieką kardiologa.
Czy migotanie przedsionków zawsze trzeba leczyć?
Tak. Nawet bezobjawowe migotanie przedsionków zwiększa ryzyko udaru mózgu i wymaga oceny wskazań do leczenia przeciwkrzepliwego oraz kontroli rytmu lub częstości.
Czy stres może wywołać zawał?
Silny stres jest udokumentowanym wyzwalaczem zawału, zwłaszcza u osób z istniejącą miażdżycą. Istnieje również osobna jednostka – kardiomiopatia takotsubo – wywoływana skrajnym stresem.
Kiedy zacząć badania profilaktyczne serca?
Pomiar ciśnienia tętniczego, lipidogram i glukozę warto wykonać po 30. roku życia, a następnie regularnie, z częstością zależną od wyników i obciążenia rodzinnego.
Źródła
- Polskie Towarzystwo Kardiologiczne – ptkardio.pl
- European Society of Cardiology – escardio.org
- Narodowy Instytut Kardiologii w Warszawie – ikard.pl
- Medycyna Praktyczna, Kardiologia – mp.pl/kardiologia
- WHO, Cardiovascular diseases – who.int
Ważna informacja
Powyższy artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i przedstawia ogólnodostępną wiedzę medyczną. Nie stanowi porady lekarskiej ani zaleceń terapeutycznych. W przypadku objawów alarmowych dzwoń pod 112 lub 999. Wszystkie decyzje terapeutyczne powinny być podejmowane przez lekarza po osobistym badaniu.