Rak jelita grubego to drugi co do częstości nowotwór złośliwy w Polsce. Co roku rozpoznaje się go u około 18 tysięcy osób. To nowotwór, którego można uniknąć dzięki profilaktycznej kolonoskopii – usunięcie polipów eliminuje stan przedrakowy. Wczesne wykrycie daje ponad 90% szans na wyleczenie.
Czynniki ryzyka
- Wiek powyżej 50 lat (90% przypadków).
- Polipy jelita grubego, zwłaszcza gruczolaki.
- Rak lub polipy w rodzinie.
- Zespoły dziedziczne (FAP, zespół Lyncha).
- Nieswoiste zapalenia jelit (Crohn, WZJG).
- Dieta bogata w tłuszcze, czerwone i przetworzone mięso, uboga w błonnik.
- Otyłość.
- Brak aktywności fizycznej.
- Palenie tytoniu, alkohol.
- Cukrzyca typu 2.
Objawy
- Zmiana rytmu wypróżnień (biegunki/zaparcia).
- Krew w stolcu – jasna lub smolista.
- Zmiana kształtu stolca (ołówkowate).
- Bóle brzucha, wzdęcia.
- Uczucie niepełnego wypróżnienia.
- Niedokrwistość z niedoboru żelaza.
- Niewyjaśniona utrata masy ciała.
- Osłabienie, zmęczenie.
- W zaawansowanych: niedrożność jelita, perforacja, objawy przerzutów.
Diagnostyka
- Kolonoskopia z biopsją – złoty standard.
- FIT (test krwi utajonej w stolcu) – badanie przesiewowe.
- TK i MR – ocena zaawansowania.
- USG jamy brzusznej.
- Markery: CEA, CA 19-9 (do monitorowania, nie diagnostyki przesiewowej).
- Badania molekularne: KRAS, NRAS, BRAF, MSI/MMR.
- PET-CT w wybranych wskazaniach.
Stadia choroby (TNM)
- I – zmiana ograniczona do ściany jelita.
- II – przekracza ścianę, bez węzłów chłonnych.
- III – zajęcie węzłów chłonnych.
- IV – przerzuty odległe (najczęściej wątroba, płuca).
Leczenie
- Chirurgia: resekcja jelita z węzłami chłonnymi – podstawa.
- Radioterapia (głównie w raku odbytnicy).
- Chemioterapia uzupełniająca (FOLFOX, CAPOX).
- Terapie celowane: anty-EGFR (cetuksymab w KRAS/NRAS dzikim typie), anty-VEGF (bewacizumab).
- Immunoterapia (pembrolizumab) – w MSI-H.
- Resekcje przerzutów wątrobowych – w wybranych przypadkach.
Profilaktyka
- Kolonoskopia profilaktyczna co 10 lat od 50 r.ż. (40-45 r.ż. przy obciążeniu rodzinnym).
- Program NFZ – kolonoskopia bezpłatna w wieku 50-65 lat.
- Dieta bogata w błonnik, warzywa, owoce.
- Ograniczenie czerwonego i przetworzonego mięsa.
- Aktywność fizyczna.
- Niepalenie, ograniczenie alkoholu.
- Utrzymanie prawidłowej masy ciała.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy kolonoskopia boli?
Wykonywana jest w sedacji lub znieczuleniu – większość pacjentów nie odczuwa bólu.
Czy każda krew w stolcu to rak?
Nie. Najczęściej to hemoroidy lub szczeliny. Każde krwawienie wymaga jednak diagnostyki.
Czy dieta wpływa na ryzyko?
Tak. Dieta uboga w błonnik i bogata w przetworzone mięso istotnie zwiększa ryzyko.
Czy zespół Lyncha to rak dziedziczny?
Tak. Mutacja MMR. Pacjenci wymagają intensywnego nadzoru kolonoskopowego od młodego wieku.
Czy aspiryna chroni przed rakiem jelita?
Niskie dawki aspiryny mogą zmniejszać ryzyko, ale nie są zalecane jako profilaktyka pierwotna ze względu na ryzyko krwawień.
Po jakim czasie po polipektomii kolejna kolonoskopia?
Zależy od typu i liczby polipów – od 1 do 10 lat. Decyduje gastrolog.
Źródła
- Krajowy Rejestr Nowotworów – onkologia.org.pl
- Polskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej – ptok.pl
- Program profilaktyki raka jelita grubego, NFZ – gov.pl
- Medycyna Praktyczna – mp.pl/onkologia
Ważna informacja
Powyższy artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i przedstawia ogólnodostępną wiedzę medyczną. Nie stanowi porady lekarskiej. W razie objawów alarmowych lub wieku 50+ rozważ kolonoskopię profilaktyczną.