Rak prostaty (gruczołu krokowego) to najczęstszy nowotwór złośliwy u mężczyzn w Polsce – 18 tysięcy nowych przypadków rocznie. Zwykle rozwija się powoli i u wielu mężczyzn nie powoduje objawów przez lata. Wczesne wykrycie daje doskonałe rokowanie – 5-letnie przeżycie sięga 95%.
Czynniki ryzyka
- Wiek powyżej 50 lat (najwyższy szczyt 65-80 lat).
- Rak prostaty w rodzinie (ojciec, brat).
- Mutacje BRCA1, BRCA2.
- Pochodzenie afrykańskie.
- Otyłość.
- Dieta bogata w tłuszcze zwierzęce.
Objawy
Wczesny rak prostaty nie daje objawów. Późniejsze objawy mogą obejmować:
- Trudności w oddawaniu moczu (słaby strumień, parcie).
- Częste oddawanie moczu, zwłaszcza w nocy.
- Ból przy oddawaniu moczu.
- Krew w moczu lub nasieniu.
- Zaburzenia erekcji.
- Bóle kości (zwłaszcza kręgosłupa) – w zaawansowanej chorobie z przerzutami.
- Utrata masy ciała, anemia.
Diagnostyka
- PSA (antygen sterczowy) w surowicy.
- Badanie per rectum (DRE).
- MR prostaty wieloparametryczny (mpMRI) – skala PI-RADS.
- Biopsja gruboigłowa prostaty pod kontrolą TRUS lub fuzji MRI/USG.
- Skala Gleason – ocena agresywności.
- Scyntygrafia kości, PSMA-PET – ocena przerzutów.
- Badania genetyczne (BRCA) w wybranych przypadkach.
Klasyfikacja ryzyka
- Niskie: PSA < 10, Gleason 6, stopień T1c-T2a.
- Pośrednie: PSA 10-20, Gleason 7.
- Wysokie: PSA > 20, Gleason 8-10, T2c-T3a.
Leczenie
- Aktywny nadzór w niskim ryzyku – regularne PSA, MRI, biopsje.
- Prostatektomia radykalna (otwarta, laparoskopowa, robotyczna).
- Radioterapia: zewnętrzna (IMRT, IGRT) lub brachyterapia.
- Hormonoterapia (deprywacja androgenów – LHRH, antyandrogeny).
- Chemioterapia (docetaksel) – w stadium zaawansowanym.
- Nowsze leki: enzalutamid, abirateron, apalutamid, daralutamid.
- Radioligand PSMA (Lu-177-PSMA) w opornym na kastrację raku.
- Olaparib – w mutacjach BRCA.
Profilaktyka i wczesne wykrycie
- Po 50. r.ż. (lub 45. przy obciążeniu rodzinnym) – rozważenie oznaczenia PSA i DRE.
- Decyzja indywidualna o badaniach przesiewowych – dyskusja z urologiem.
- Zdrowa dieta, aktywność fizyczna, utrzymanie prawidłowej masy ciała.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy każdy rak prostaty wymaga leczenia?
Nie. Rak niskiego ryzyka u starszych mężczyzn często bezpiecznie obserwujemy („active surveillance”).
Czy PSA to badanie raka?
PSA może być podwyższone w raku, ale również w łagodnym przeroście prostaty, zapaleniu, po stosunku, badaniu DRE, zabiegach.
Czy prostatektomia powoduje impotencję?
U części pacjentów – tak, choć nowoczesne techniki oszczędzające nerwy zmniejszają ryzyko. Leczenie zaburzeń erekcji jest dostępne.
Czy hormonoterapia ma działania niepożądane?
Tak: uderzenia gorąca, utrata libido, zmęczenie, ginekomastia, osteoporoza. Wymaga monitorowania.
Czy jestem dziedziczny obciążony, jeśli ojciec miał raka prostaty?
Ryzyko jest 2-3 razy wyższe. Zaleca się wcześniejsze rozpoczęcie monitorowania PSA.
Czy seks chroni przed rakiem prostaty?
Niektóre badania sugerują, że częste ejakulacje (powyżej 21 razy/miesiąc) mogą zmniejszać ryzyko. Dane są jednak niejednoznaczne.
Źródła
- Polskie Towarzystwo Urologiczne – pturol.org.pl
- European Association of Urology – uroweb.org
- Krajowy Rejestr Nowotworów – onkologia.org.pl
- Medycyna Praktyczna – mp.pl/onkologia
Ważna informacja
Powyższy artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i przedstawia ogólnodostępną wiedzę medyczną. Nie stanowi porady lekarskiej. Po 50. roku życia rozważ konsultację z urologiem.