Choroby układu oddechowego należą do najczęstszych powodów absencji w pracy i hospitalizacji w sezonie jesienno-zimowym. Dotyczą zarówno górnych dróg oddechowych (gardło, krtań, zatoki), jak i dolnych (oskrzela, płuca). Część z nich, jak grypa czy zapalenie płuc, ma charakter ostry i sezonowy. Inne, takie jak astma czy POChP, są przewlekłe i wymagają wieloletniego leczenia. Ten przewodnik prowadzi przez najważniejsze schorzenia oddechowe.
Jak działa układ oddechowy
Powietrze wciągane przez nos lub usta przepływa przez gardło, krtań, tchawicę i oskrzela do pęcherzyków płucnych, gdzie zachodzi wymiana gazowa: tlen przedostaje się do krwi, a dwutlenek węgla z krwi do powietrza wydychanego. Sprawne oddychanie zależy od drożności dróg oddechowych, elastyczności płuc, pracy mięśni oddechowych i kontroli nerwowej.
Choroby górnych dróg oddechowych
Przeziębienie i zapalenie zatok
Najczęstsze ostre infekcje wirusowe górnych dróg oddechowych objawiają się katarem, kaszlem, gorączką i bólem gardła. Wirusowe zapalenie zatok zwykle ustępuje w ciągu 7-10 dni; bakteryjne wymaga antybiotyku.
Angina i zapalenie krtani
Angina, czyli zapalenie migdałków, najczęściej wywołane jest paciorkowcem grupy A, wymaga antybiotykoterapii. Zapalenie krtani objawia się chrypką, suchym kaszlem i czasem dusznością.
Choroby dolnych dróg oddechowych
Zapalenie oskrzeli
Zapalenie oskrzeli może być ostre (najczęściej wirusowe) lub przewlekłe (związane głównie z paleniem). Daje uporczywy kaszel, niekiedy z odkrztuszaniem.
Zapalenie płuc
Zapalenie płuc jest jedną z najczęstszych przyczyn hospitalizacji. Może być wywołane bakteriami (najczęściej pneumokokami), wirusami i grzybami. Objawy to gorączka, dreszcze, ból w klatce piersiowej, duszność, kaszel z odkrztuszaniem ropnej plwociny.
Astma oskrzelowa
Astma to przewlekła choroba zapalna oskrzeli przebiegająca z napadami duszności, świszczącego oddechu i kaszlu. Najczęściej ma podłoże alergiczne. Wymaga leczenia wziewnego (steroidy + bronchodilatatory).
POChP
POChP to postępująca choroba dolnych dróg oddechowych spowodowana głównie paleniem. Objawia się przewlekłą dusznością, kaszlem, odkrztuszaniem.
Zatorowość płucna
Zatorowość płucna jest ostrym, zagrażającym życiu zamknięciem tętnicy płucnej przez skrzeplinę, najczęściej pochodzącą z żył kończyn dolnych.
Bezdech senny
Obturacyjny bezdech senny to nawracające epizody zatrzymania oddechu w czasie snu, prowadzące do niedotlenienia, chrapania, senności dziennej i zwiększonego ryzyka sercowo-naczyniowego.
Choroby zakaźne dolnych dróg oddechowych
Należą tu gruźlica, zakażenie RSV, krztusiec, COVID-19 i grypa. Część z nich (gruźlica, krztusiec) ma istotne znaczenie epidemiologiczne i wymaga zgłoszenia do służb sanitarnych.
Choroby przewlekłe i specjalistyczne
- Mukowiscydoza – genetyczna choroba prowadząca do gęstego śluzu w drogach oddechowych i przewlekłych infekcji.
- Sarkoidoza – choroba ziarniniakowa, najczęściej dotykająca płuc i węzłów chłonnych.
- Zwłóknienie płuc – postępujące bliznowacenie tkanki płucnej.
- Rak płuc – rak płuc jest najczęstszym nowotworem złośliwym u mężczyzn w Polsce.
Objawy alarmowe
- nagła, ciężka duszność,
- krwioplucie,
- silny ból w klatce piersiowej z dusznością,
- sinica warg lub palców,
- kaszel utrzymujący się ponad 3-4 tygodnie,
- nocne poty z utratą masy ciała,
- świszczący oddech, którego nie udaje się opanować.
Diagnostyka pulmonologiczna
- Spirometria i test rozkurczowy – podstawowe badanie czynnościowe.
- RTG i TK klatki piersiowej.
- Pulsoksymetria, gazometria krwi.
- Badania mikrobiologiczne plwociny.
- Bronchoskopia z możliwością pobrania wycinków.
- Badanie polisomnograficzne w diagnostyce bezdechu sennego.
Leczenie
Leczenie chorób oddechowych obejmuje antybiotyki (w infekcjach bakteryjnych), leki przeciwwirusowe, leki przeciwhistaminowe, sterydy wziewne, leki rozszerzające oskrzela, mukolityki, terapię tlenową, fizjoterapię oddechową i nieinwazyjną wentylację (CPAP, BiPAP). W onkologii pulmonologicznej dostępne są nowoczesne terapie molekularne i immunoterapia.
Profilaktyka
- Bezwzględne niepalenie i unikanie biernego dymu.
- Szczepienia: przeciw grypie, pneumokokom, krztuścowi, COVID-19, RSV (w grupach wskazań).
- Higiena dłoni, zwłaszcza w sezonie infekcyjnym.
- Wietrzenie pomieszczeń, monitorowanie jakości powietrza w domu.
- Aktywność fizyczna i utrzymanie prawidłowej masy ciała.
- Wczesne reagowanie na uporczywy kaszel u palaczy.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy każda infekcja wymaga antybiotyku?
Nie. Większość infekcji górnych dróg oddechowych ma podłoże wirusowe i antybiotyk nie pomaga, a może zaszkodzić. Decyzję podejmuje lekarz na podstawie obrazu klinicznego.
Jak odróżnić grypę od przeziębienia?
Grypa zaczyna się gwałtownie, z wysoką gorączką, bólami mięśni i znacznym osłabieniem. Przeziębienie rozwija się stopniowo, dominuje katar i ból gardła, gorączka jest niewielka.
Czy astma jest uleczalna?
Astmy nie da się wyleczyć, ale przy prawidłowym leczeniu większość pacjentów osiąga pełną kontrolę objawów i prowadzi normalne życie.
Co najbardziej szkodzi płucom?
Palenie tytoniu, w tym bierne, zanieczyszczenie powietrza, narażenia zawodowe (azbest, krzemionka) oraz nawracające infekcje.
Czy chrapanie jest groźne?
Chrapanie z bezdechami i sennością dzienną może być objawem bezdechu sennego, który zwiększa ryzyko zawału, udaru i wypadków komunikacyjnych.
Kiedy szczepić się przeciw grypie?
Optymalnie we wrześniu lub październiku, przed sezonem zachorowań. Szczepienie zalecane jest osobom dorosłym, dzieciom od 6. miesiąca życia oraz wszystkim z grup ryzyka.
Czy COVID-19 może spowodować trwałe uszkodzenie płuc?
U części pacjentów po ciężkim przebiegu obserwuje się zwłóknienie płuc i przewlekłe zaburzenia czynnościowe. Większość chorych wraca jednak do zdrowia.
Źródła
- Polskie Towarzystwo Chorób Płuc – ptchp.org
- European Respiratory Society – ersnet.org
- WHO, Respiratory diseases – who.int
- Medycyna Praktyczna, Pulmonologia – mp.pl/pulmonologia
- Główny Inspektorat Sanitarny – gov.pl/web/gis
Ważna informacja
Powyższy artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i przedstawia ogólnodostępną wiedzę medyczną. Nie stanowi porady lekarskiej. W przypadku duszności, krwioplucia czy ciężkiej infekcji skontaktuj się niezwłocznie z lekarzem lub wezwij pomoc medyczną.