- nie oddajesz gazów ani stolca, brzuch narasta i wymiotujesz
- brzuch jest twardy, bardzo bolesny i napięty
- towarzyszy temu gorączka z dreszczami i spadek ciśnienia
- w stolcu pojawiła się krew
- zaparcie wystąpiło nagle u osoby po czterdziestce, która wcześniej nie miała takich problemów
- chudniesz mimo normalnego apetytu
- stolec stał się wyraźnie cieńszy, ołówkowaty
- towarzyszy mu silny, narastający ból brzucha
- zaparcia trwają dłużej niż trzy miesiące
- musisz regularnie stosować środki przeczyszczające
- towarzyszą im wzdęcia i bóle ustępujące po wypróżnieniu
- pojawiły się po rozpoczęciu nowego leku
Normy dotyczące wypróżnień są znacznie szersze, niż sądzi większość ludzi, i mieszczą się w przedziale od trzech razy dziennie do trzech razy w tygodniu. O zaparciu decyduje więc nie sama częstość, lecz zestaw cech: twardy, zbity stolec, konieczność mocnego parcia, uczucie niepełnego wypróżnienia oraz mniej niż trzy wypróżnienia w tygodniu. Wiele osób leczy zaparcie, którego nie ma, bo porównuje się z wyobrażoną normą codziennego wypróżnienia. Warto zacząć od sprawdzenia, czy objawy faktycznie spełniają powyższe kryteria.
Zdecydowana większość zaparć ma charakter czynnościowy i wynika z niedostatecznej ilości błonnika, zbyt małej podaży płynów, siedzącego trybu życia oraz ignorowania potrzeby wypróżnienia. To ostatnie bywa niedoceniane, a ma duże znaczenie: odruch defekacyjny wygasa, jeśli jest regularnie tłumiony, co utrwala problem. Osobną, bardzo częstą przyczyną są leki, zwłaszcza przeciwbólowe opioidowe, preparaty żelaza i część leków na nadciśnienie. Dopiero po wykluczeniu tych przyczyn szuka się chorób organicznych.
Możliwe przyczyny
Poniżej zebrano przyczyny zaparć wymagające rozpoznania lekarskiego. Nie znajdziesz w tej tabeli najczęstszego powodu, czyli diety ubogiej w błonnik i siedzącego trybu życia, ponieważ nie jest chorobą, a omówiono go w sekcji poświęconej postępowaniu.
| Możliwa przyczyna | Co ją odróżnia | Jak pilne |
|---|---|---|
| Rak jelita grubego | Zaparcie pojawiające się nagle po czterdziestce, ze stolcem ołówkowatym, krwią w stolcu, niedokrwistością i chudnięciem. | ten sam dzień |
| Niedoczynność tarczycy | Zaparcia z sennością, marznięciem, suchą skórą, przyrostem masy ciała i spowolnieniem, narastające miesiącami. | wizyta planowa |
| Zespół jelita drażliwego | Zaparcia na przemian z biegunką, ból ustępujący po wypróżnieniu, nasilenie w stresie, nigdy objawy nocne. | wizyta planowa |
| Uchyłki jelita grubego | Zaparcia z bólem w lewym dole brzucha, u osób starszych, czasem z gorączką w okresach zaostrzeń. | wizyta planowa |
| Hemoroidy i szczelina odbytu | Wstrzymywanie wypróżnień z powodu bólu przy defekacji, jasna krew na papierze, błędne koło twardnienia stolca. | wizyta planowa |
| Choroba Parkinsona | Zaparcia często wyprzedzające objawy ruchowe o lata, z drżeniem spoczynkowym, spowolnieniem i sztywnością. | wizyta planowa |
| Cukrzyca z neuropatią autonomiczną | Zaparcia u osoby z wieloletnią cukrzycą, często na przemian z biegunką nocną, z innymi objawami neuropatii. | wizyta planowa |
Co naprawdę działa na zaparcia
Kolejność postępowania ma znaczenie, ponieważ rozpoczęcie od leków przeczyszczających utrwala problem zamiast go rozwiązywać. Podstawą jest błonnik w ilości około trzydziestu gramów dziennie, wprowadzany stopniowo przez dwa tygodnie, bo nagłe zwiększenie wywołuje wzdęcia i zniechęca. Błonnik bez odpowiedniej ilości płynów działa odwrotnie do zamierzonego i potrafi nasilić zaparcie, dlatego oba elementy trzeba wprowadzać razem. Trzecim filarem jest ruch, nawet zwykły spacer, ponieważ aktywność fizyczna pobudza perystaltykę.
- Błonnik: warzywa, owoce, pełne ziarno, nasiona lnu i babka jajowata, około trzydziestu gramów dziennie.
- Płyny: co najmniej dwa litry dziennie, bez tego błonnik zaszkodzi zamiast pomóc.
- Ruch: minimum trzydzieści minut marszu dziennie.
- Stała pora wypróżnienia, najlepiej po śniadaniu, bo wtedy odruch jelitowy jest najsilniejszy.
- Nieodkładanie potrzeby, bo tłumiony odruch defekacyjny stopniowo wygasa.
- Podnóżek pod stopy w toalecie, który ustawia kolana powyżej bioder i prostuje kąt odbytniczo-odbytowy.
Leki przeczyszczające stosuje się dopiero wtedy, gdy powyższe kroki zawiodą, i nie wszystkie są równorzędne. Najbezpieczniejsze do dłuższego stosowania są preparaty osmotyczne, takie jak makrogole, które wiążą wodę w jelicie i nie uzależniają. Środki drażniące, w tym popularne preparaty ziołowe z senesem i kruszyną, są przeznaczone do stosowania doraźnego, ponieważ przy długotrwałym używaniu osłabiają naturalną perystaltykę. Jeżeli bez nich wypróżnienie przestaje być możliwe, jest to sygnał do wizyty, a nie do zwiększania dawki.
Objawy, które zmieniają rozpoznanie
Zaparcie czynnościowe trwa zwykle latami i ma charakter falujący, natomiast zaparcie wymagające diagnostyki najczęściej pojawia się nagle i postępuje. Dlatego pierwszym pytaniem lekarza będzie, czy problem jest nowy, czy towarzyszy pacjentowi od dawna. Nagła zmiana rytmu wypróżnień u osoby po czterdziestce, która wcześniej nie miała takich dolegliwości, jest wskazaniem do kolonoskopii niezależnie od innych objawów. Do tego dochodzą objawy alarmowe wspólne dla wszystkich chorób jelita grubego.
- Nagła zmiana rytmu wypróżnień po czterdziestce
- Krew w stolcu lub dodatni wynik testu na krew utajoną
- Stolec ołówkowaty, wyraźnie cieńszy niż dotychczas
- Chudnięcie mimo zachowanego apetytu
- Niedokrwistość z niedoboru żelaza
- Ból brzucha budzący w nocy
- Rak jelita grubego u krewnych pierwszego stopnia
- Zatrzymanie gazów z narastającym wzdęciem i wymiotami
Jakie badania to wyjaśnią
Zaparcie czynnościowe u osoby młodej, bez objawów alarmowych, nie wymaga badań endoskopowych i leczy się je zmianą trybu życia. Diagnostyka staje się konieczna przy objawach alarmowych, przy nagłej zmianie rytmu wypróżnień po czterdziestce oraz gdy leczenie zachowawcze zawodzi.
- Kolonoskopia pozwala wykluczyć zwężenie, polipy i nowotwór jelita grubego, a przy okazji usunąć znalezione zmiany podczas tego samego badania.
Co robić do czasu wizyty
Przez dwa tygodnie przed wizytą warto wprowadzić zmiany opisane wyżej i prowadzić dzienniczek wypróżnień, bo to on odróżnia zaparcie rzeczywiste od wyobrażonego. Zapisuje się w nim datę, konsystencję stolca oraz to, czy potrzebne było parcie i czy użyto środka przeczyszczającego. Taki zapis z dwóch tygodni ma większą wartość niż dowolnie szczegółowy opis z pamięci. Równolegle warto przejrzeć listę przyjmowanych leków, ponieważ zaparcie polekowe jest bardzo częste i łatwe do przeoczenia.
Osobnej uwagi wymaga sytuacja, w której zaparciu towarzyszy ból przy wypróżnianiu. Powstaje wtedy błędne koło: ból powoduje wstrzymywanie wypróżnień, stolec twardnieje, a twardy stolec nasila ból i uszkodzenie. Przerwanie tego cyklu wymaga zmiękczenia stolca, a nie samego leczenia miejscowego. Nie należy natomiast stosować lewatywy przy zaparciu z zatrzymaniem gazów, narastającym wzdęciem i wymiotami, ponieważ w niedrożności grozi to poważnymi powikłaniami.
- Prowadź dzienniczek wypróżnień przez dwa tygodnie
- Wprowadzaj błonnik stopniowo, razem ze zwiększeniem ilości płynów
- Ustal stałą porę wypróżnienia, najlepiej po śniadaniu
- Używaj podnóżka pod stopy w toalecie
- Przejrzyj listę leków pod kątem tych zapierających
- Nie stosuj lewatywy przy zatrzymaniu gazów i wymiotach
- Nie zwiększaj samodzielnie dawek środków drażniących
Jak przygotować się do wizyty
Lekarz w pierwszej kolejności ustali, czy zaparcie jest przewlekłe, czy pojawiło się niedawno, bo od tego zależy pilność diagnostyki. Dzienniczek wypróżnień odpowiada na to pytanie najlepiej, a dodatkowo pokazuje rzeczywistą częstość, która często odbiega od deklarowanej. Konieczna jest pełna lista leków, w tym preparatów żelaza, leków przeciwbólowych, przeciwdepresyjnych i na nadciśnienie. Warto również przynieść ostatnie wyniki badania tarczycy oraz morfologii, bo niedoczynność tarczycy i niedokrwistość zmieniają kierunek postępowania.
- Dzienniczek wypróżnień z dwóch tygodni
- Od kiedy trwa problem i czy pojawił się nagle
- Stosowane dotąd środki przeczyszczające i ich skuteczność
- Pełna lista leków, także tych bez recepty
- Zmiana masy ciała w ostatnich miesiącach
- Wyniki badania tarczycy i morfologii
- Nowotwory jelita grubego w rodzinie
- Wcześniejsze badania jelita razem z datami
Najczęściej zadawane pytania
Nie, norma jest znacznie szersza i mieści się w przedziale od trzech razy dziennie do trzech razy w tygodniu. O zaparciu decyduje zestaw cech: twardy stolec, konieczność parcia, uczucie niepełnego wypróżnienia i mniej niż trzy wypróżnienia tygodniowo, a nie sam brak codziennej wizyty w toalecie.
Pomaga, ale wyłącznie w połączeniu z odpowiednią ilością płynów. Zwiększenie błonnika bez picia co najmniej dwóch litrów dziennie potrafi nasilić zaparcie, bo masa kałowa staje się objętościowo większa, ale nadal twarda. Wprowadzać go trzeba stopniowo przez około dwa tygodnie, inaczej pojawią się wzdęcia.
Zależy od rodzaju. Preparaty osmotyczne, takie jak makrogole, są bezpieczne także przy dłuższym stosowaniu i nie uzależniają. Środki drażniące, w tym ziołowe z senesem i kruszyną, przy długotrwałym używaniu osłabiają naturalną perystaltykę i powinny być stosowane doraźnie.
Przy nagłej zmianie rytmu wypróżnień u osoby po czterdziestce, przy krwi w stolcu, stolcu ołówkowatym, chudnięciu, niedokrwistości oraz gdy leczenie zachowawcze zawodzi. Zaparcie czynnościowe trwające latami u osoby młodej, bez tych objawów, zwykle nie wymaga badania endoskopowego.
Tak i jest to bardzo częsta, łatwa do przeoczenia przyczyna. Zapierająco działają opioidowe leki przeciwbólowe, preparaty żelaza, niektóre leki na nadciśnienie, leki przeciwdepresyjne oraz preparaty wapnia. Przy nowym zaparciu warto sprawdzić, czy nie zbiegło się w czasie z rozpoczęciem nowego leku.
Tak, uniesienie stóp ustawia kolana powyżej bioder i prostuje kąt między odbytnicą a odbytem, co ułatwia wypróżnienie i zmniejsza potrzebę parcia. Jest to prosta, bezpieczna metoda, szczególnie pomocna u osób z hemoroidami, u których mocne parcie nasila dolegliwości.