Zapalenie zatok przynosowych to jedna z najczęstszych przyczyn wizyt u lekarza rodzinnego i jednocześnie jedna z najczęstszych przyczyn niepotrzebnego przepisania antybiotyku. Zdecydowana większość przypadków ma podłoże wirusowe i ustępuje samoistnie w ciągu 7–10 dni. Kluczowe pytanie nie brzmi więc „jaki antybiotyk”, tylko: czy to jeszcze przeziębienie, czy już nadkażenie bakteryjne — a rozstrzyga o tym przede wszystkim przebieg w czasie.
Objawy
- Uczucie zatkanego nosa i utrudnione oddychanie
- Gęsta, żółtozielona wydzielina z nosa lub spływająca po tylnej ścianie gardła
- Ból i uczucie rozpierania twarzy, nasilające się przy pochylaniu głowy
- Ból głowy, zwykle w okolicy czoła lub policzków
- Osłabienie węchu lub jego brak
- Kaszel nasilający się w nocy
- Gorączka, zwłaszcza w postaci bakteryjnej
Warto od razu obalić utrwalony mit: zielona wydzielina z nosa nie oznacza infekcji bakteryjnej i sama w sobie nie jest wskazaniem do antybiotyku. Barwa pochodzi od enzymów uwalnianych z rozpadających się białych krwinek i pojawia się w przebiegu zwykłego przeziębienia. Więcej o rodzajach wydzieliny znajdziesz we wpisie o katarze.
Kiedy to jest już bakteryjne
Za nadkażeniem bakteryjnym przemawiają trzy scenariusze. Pierwszy: objawy trwają ponad 10 dni i nie ustępują. Drugi, najbardziej charakterystyczny — objaw dwufazowy, czyli wyraźna poprawa po kilku dniach, a następnie ponowne pogorszenie z gorączką i nasileniem bólu. Trzeci: bardzo ciężki przebieg od początku, z wysoką gorączką powyżej 39 stopni, silnym bólem twarzy i ropną wydzieliną utrzymującymi się co najmniej trzy doby.
Poza tymi sytuacjami antybiotyk nie przynosi korzyści, a naraża na działania niepożądane i sprzyja narastaniu oporności bakterii. Kiedy jest wskazany, lekiem pierwszego wyboru pozostaje amoksycylina, ewentualnie z kwasem klawulanowym, przez 5–10 dni.
Leczenie objawowe — to działa
Najskuteczniejszym i najtańszym postępowaniem jest płukanie nosa solą fizjologiczną lub roztworem hipertonicznym, kilka razy dziennie. Usuwa zalegającą wydzielinę, nawilża śluzówkę i realnie skraca czas trwania objawów. Drugim filarem są glikokortykosteroidy donosowe, zmniejszające obrzęk ujść zatok — działają po kilku dniach regularnego stosowania, więc nie należy ich odstawiać po jednym dniu bez efektu.
Krople obkurczające naczynia przynoszą natychmiastową ulgę, ale można ich używać najwyżej przez 5 dni. Dłuższe stosowanie prowadzi do nieżytu polekowego, w którym nos jest stale zatkany bez kropli, a pacjent uzależnia się od kolejnych dawek — to częsta i całkowicie unikalna przyczyna przewlekłego zatkania nosa. Pomocne są też inhalacje, nawilżanie powietrza, odpowiednie nawodnienie i sen z uniesioną głową.
Objawy alarmowe
- Obrzęk, zaczerwienienie lub ból powieki i okolicy oka
- Podwójne widzenie lub pogorszenie ostrości wzroku
- Wytrzeszcz gałki ocznej
- Bardzo silny ból głowy ze sztywnością karku
- Zaburzenia świadomości, splątanie
- Obrzęk czoła
Objawy oczne wymagają natychmiastowej pomocy, bo zatoki sitowe sąsiadują bezpośrednio z oczodołem i zakażenie może się do niego przenieść. Powikłania wewnątrzczaszkowe, w tym ropień i zapalenie opon mózgowych, są rzadkie, ale groźne — i to one uzasadniają czujność przy nietypowo ciężkim przebiegu.
Zapalenie przewlekłe
O postaci przewlekłej mówimy przy objawach utrzymujących się ponad 12 tygodni. Wymaga ona diagnostyki laryngologicznej z endoskopią nosa i tomografią komputerową zatok, bo jej przyczyną bywają polipy nosa, skrzywiona przegroda, alergia lub — rzadziej — infekcja zębopochodna z górnych zębów trzonowych. Leczenie opiera się na długotrwałym stosowaniu sterydów donosowych i płukania, a przy braku efektu na leczeniu operacyjnym metodą endoskopową.
U chorych z astmą i nietolerancją niesteroidowych leków przeciwzapalnych przewlekłe zapalenie zatok z polipami tworzy odrębny zespół, w którym leczenie samych zatok bez kontroli astmy nie przynosi trwałej poprawy.
Najczęściej zadawane pytania
Nie. Barwa pochodzi od enzymów uwalnianych z rozpadających się białych krwinek i pojawia się także w zwykłym przeziębieniu. Sama w sobie nie jest wskazaniem do antybiotyku.
Gdy objawy trwają ponad 10 dni bez poprawy, gdy po kilku dniach poprawy następuje ponowne pogorszenie z gorączką albo gdy przebieg od początku jest bardzo ciężki.
Płukanie nosa solą fizjologiczną lub roztworem hipertonicznym kilka razy dziennie. Usuwa wydzielinę, nawilża śluzówkę i realnie skraca czas trwania objawów.
Bo prowadzą do nieżytu polekowego, w którym nos jest stale zatkany bez kropli. To częsta i całkowicie unikalna przyczyna przewlekłego zatkania nosa.