Ostre zapalenie ucha środkowego to jedna z najczęstszych chorób wieku dziecięcego — do trzeciego roku życia przechodzi je około 80 procent dzieci. Sprzyja mu anatomia: trąbka słuchowa u małych dzieci jest krótsza, szersza i ustawiona bardziej poziomo, więc wydzielina z nosogardła łatwiej przedostaje się do ucha. Większość przypadków ustępuje samoistnie, dlatego współczesne wytyczne w wielu sytuacjach zalecają najpierw obserwację, a dopiero potem antybiotyk.
Objawy
- Silny, pulsujący ból ucha, nasilający się w pozycji leżącej
- Gorączka, często wysoka
- Pogorszenie słuchu i uczucie zatkanego ucha
- Rozdrażnienie, płacz, budzenie się w nocy — u małych dzieci
- Pociąganie się za ucho i niechęć do jedzenia u niemowląt
- Wyciek treści ropnej z ucha po pęknięciu błony bębenkowej
U niemowląt objawy bywają nieoczywiste: dziecko jest niespokojne, gorzej śpi, odmawia jedzenia, bo ssanie nasila ból, może mieć wymioty i biegunkę. Pociąganie się za ucho samo w sobie nie jest jednak swoiste — robią to również zdrowe dzieci w okresie ząbkowania. Rozstrzyga obejrzenie błony bębenkowej przez lekarza.
Wyciek ropny z ucha oznacza zwykle pęknięcie błony bębenkowej, po którym ból gwałtownie ustępuje. Brzmi to alarmująco, ale jest zjawiskiem odbarczającym i w większości przypadków błona goi się samoistnie w ciągu kilku tygodni. Wymaga jednak kontroli laryngologicznej i utrzymania ucha w suchości.
Kiedy antybiotyk, a kiedy obserwacja
| Sytuacja | Postępowanie |
|---|---|
| Dziecko poniżej 6 miesięcy | Antybiotyk zawsze |
| 6–24 miesiące, zmiany obustronne | Antybiotyk |
| Ciężki przebieg, gorączka powyżej 39°C, silny ból | Antybiotyk |
| Wyciek z ucha | Antybiotyk |
| Dziecko powyżej 2 lat, przebieg łagodny, jednostronny | Obserwacja 48–72 godziny z leczeniem bólu |
Strategia czujnego wyczekiwania nie oznacza pozostawienia dziecka bez pomocy — przeciwnie, leczenie przeciwbólowe wdraża się od razu, a rodzic otrzymuje receptę do realizacji, jeśli po dwóch–trzech dobach nie będzie poprawy. Podejście to zmniejsza zużycie antybiotyków bez pogorszenia wyników leczenia. Lekiem z wyboru pozostaje amoksycylina w odpowiednio dużej dawce.
Leczenie bólu jest tu najważniejszą częścią postępowania w pierwszej dobie, bo to ból, a nie infekcja, jest dla dziecka najbardziej dokuczliwy. Stosuje się paracetamol lub ibuprofen w dawkach dostosowanych do masy ciała. Krople do uszu z lekiem znieczulającym można podawać tylko przy nieuszkodzonej błonie bębenkowej.
Wysiękowe zapalenie ucha
Po ustąpieniu ostrego zapalenia w uchu środkowym często pozostaje płyn, który nie powoduje bólu ani gorączki, ale upośledza słuch. Utrzymuje się zwykle kilka tygodni i ustępuje samoistnie. Jeśli trwa ponad trzy miesiące i wiąże się z istotnym niedosłuchem, rozważa się założenie drenów wentylacyjnych, czyli tak zwanych rurek.
Ma to znaczenie większe, niż się wydaje: u małego dziecka nawet umiarkowany niedosłuch trwający miesiącami opóźnia rozwój mowy. Dlatego po przebytym zapaleniu warto skontrolować słuch, zwłaszcza gdy dziecko przestaje reagować na wołanie z drugiego pokoju albo głośniej włącza bajki.
Powikłania i zapobieganie
Powikłania są dziś rzadkie, ale poważne: zapalenie wyrostka sutkowatego z zaczerwienieniem i obrzękiem za małżowiną oraz odstawaniem ucha, porażenie nerwu twarzowego, a w skrajnych przypadkach zapalenie opon mózgowych. Każdy z tych objawów wymaga pilnej pomocy. Nawracające zapalenia prowadzą do przewlekłych zmian i trwałego niedosłuchu.
Ryzyko zmniejszają: karmienie piersią w pierwszych miesiącach, karmienie butelką w pozycji półsiedzącej zamiast na leżąco, unikanie dymu tytoniowego, szczepienia przeciw pneumokokom i grypie oraz leczenie alergii. Zapalenie ucha bywa też powikłaniem anginy i infekcji górnych dróg oddechowych, więc ich prawidłowe leczenie ma znaczenie profilaktyczne.
Najczęściej zadawane pytania
Nie. U dziecka powyżej 2 lat z łagodnym, jednostronnym przebiegiem stosuje się obserwację przez 48–72 godziny z leczeniem bólu. Antybiotyk jest konieczny u niemowląt i przy ciężkim przebiegu.
Leczenie bólu paracetamolem lub ibuprofenem, bo to ból, a nie sama infekcja, jest dla dziecka najbardziej dokuczliwy.
Oznacza zwykle pęknięcie błony bębenkowej, po którym ból gwałtownie ustępuje. Błona goi się zwykle samoistnie, ale wymaga kontroli i utrzymania ucha w suchości.
Bo pozostający w uchu płyn upośledza słuch bez bólu i gorączki, a u małego dziecka nawet umiarkowany niedosłuch trwający miesiącami opóźnia rozwój mowy.