Zaćma to zmętnienie naturalnej soczewki oka. Świat widziany przez zaćmę wygląda jak przez zaparowaną szybę: barwy blakną, kontrast spada, światła nocą rozmywają się w aureole. Jest to najczęstsza przyczyna odwracalnej ślepoty na świecie — i słowo „odwracalnej” jest tu najważniejsze, bo operacja usunięcia zaćmy należy do najskuteczniejszych i najczęściej wykonywanych zabiegów w całej medycynie. Po 75. roku życia zmiany w soczewce ma niemal każdy, choć nie każdy wymaga operacji.
Objawy
- Stopniowe, bezbolesne pogorszenie ostrości wzroku
- Wrażenie patrzenia przez mgłę lub brudną szybę
- Olśnienia i aureole wokół świateł, szczególnie przy jeździe nocą
- Blaknięcie i żółknięcie barw
- Częste zmiany mocy okularów
- Przejściowa poprawa widzenia z bliska bez okularów
- Rzadziej — podwójne widzenie w jednym oku
Przejściowa poprawa widzenia do czytania, nazywana drugim wzrokiem, bywa myląca. Wynika ze zmiany mocy optycznej mętniejącej soczewki, która na krótko przesuwa ognisko — pacjent cieszy się, że czyta bez okularów, podczas gdy choroba postępuje. Objaw ten dotyczy zaćmy jądrowej i jest sygnałem do kontroli, a nie powodem do zadowolenia.
Przyczyny
Najczęstsza jest zaćma starcza, wynikająca z naturalnych zmian w białkach soczewki. Rozwój przyspieszają: promieniowanie UV bez ochrony przeciwsłonecznej, palenie papierosów, cukrzyca, przewlekłe stosowanie glikokortykosteroidów, urazy oka, zapalenia błony naczyniowej i przebyte operacje okulistyczne. Zaćma wtórna do cukrzycy pojawia się wcześniej i postępuje szybciej, co bywa pierwszym powodem, dla którego pacjent trafia do okulisty.
Zaćma wrodzona jest zupełnie osobnym zagadnieniem i wymaga pilnego działania — nieoperowana w pierwszych miesiącach życia prowadzi do trwałego niedowidzenia, bo mózg nie nauczy się widzieć. Jej najczęstszą przyczyną zakaźną jest zespół różyczki wrodzonej, w którym obok zaćmy występują wady serca i niedosłuch. Dlatego badanie odblasku z dna oka u noworodka jest elementem rutynowej oceny, a nie badaniem dodatkowym.
Kiedy operować
Nie ma kropli, diety ani ćwiczeń, które cofnęłyby zmętnienie soczewki — jedynym leczeniem jest zabieg. Wskazaniem nie jest jednak sam wynik badania ostrości wzroku, tylko moment, w którym zaćma zaczyna przeszkadzać w codziennym życiu: w czytaniu, prowadzeniu samochodu, pracy, rozpoznawaniu twarzy. Dawne zalecenie „czekania, aż zaćma dojrzeje” jest nieaktualne, a nawet szkodliwe, bo przejrzała zaćma jest trudniejsza technicznie i częściej daje powikłania.
Wcześniejszej operacji wymagają sytuacje, w których zaćma utrudnia leczenie innych chorób oka — na przykład ocenę dna oka przy retinopatii cukrzycowej albo kontrolę jaskry — a także zaćma pęczniejąca, która sama może wywołać wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego.
Jak wygląda zabieg
Standardem jest fakoemulsyfikacja: przez nacięcie o szerokości około 2 milimetrów wprowadza się sondę ultradźwiękową, która rozbija zmętniałą soczewkę i odsysa jej fragmenty, po czym w zachowaną torebkę wszczepia się zwijalną soczewkę sztuczną. Zabieg trwa zwykle 15–30 minut, wykonuje się go w znieczuleniu kroplowym, w trybie jednodniowym, a nacięcie najczęściej nie wymaga szwów.
| Rodzaj soczewki | Co daje | Uwagi |
|---|---|---|
| Jednoogniskowa | Ostre widzenie na jedną odległość | Refundowana, okulary do czytania nadal potrzebne |
| Toryczna | Koryguje astygmatyzm | Wskazana przy większym astygmatyzmie rogówki |
| Wieloogniskowa / EDOF | Widzenie na różne odległości | Większa niezależność od okularów, możliwe olśnienia nocą |
Wybór soczewki warto omówić przed zabiegiem, bo po wszczepieniu jej wymiana jest trudna. Soczewki wieloogniskowe dają największą niezależność od okularów, ale u części pacjentów powodują odblaski i aureole wokół świateł, co bywa uciążliwe przy prowadzeniu samochodu nocą.
Po operacji
Poprawa widzenia jest zwykle odczuwalna już następnego dnia, a pełna stabilizacja następuje po 4–6 tygodniach, kiedy dobiera się nowe okulary. Przez pierwsze tygodnie stosuje się krople z antybiotykiem i lekiem przeciwzapalnym, unika się pocierania oka, dźwigania ciężarów, schylania głową w dół oraz basenu i sauny.
U części operowanych po miesiącach lub latach dochodzi do zmętnienia tylnej torebki soczewki, potocznie nazywanego zaćmą wtórną. Nie jest to nawrót choroby — usuwa się je zabiegiem laserowym trwającym kilka minut, bezboleśnie i ambulatoryjnie, po którym widzenie od razu wraca.
Najczęściej zadawane pytania
Nie. Żadne krople, dieta ani ćwiczenia nie cofną zmętnienia soczewki. Jedynym leczeniem jest zabieg wymiany soczewki.
Nie, to zalecenie jest nieaktualne, a nawet szkodliwe. Przejrzała zaćma jest trudniejsza technicznie i częściej daje powikłania. Operuje się wtedy, gdy zaćma przeszkadza w codziennym życiu.
To zmętnienie tylnej torebki soczewki, pojawiające się miesiące lub lata po operacji. Nie jest nawrotem choroby — usuwa się je kilkuminutowym zabiegiem laserowym.
Zaćmę wrodzoną operuje się w pierwszych miesiącach życia. Nieusunięta w porę uniemożliwia rozwój widzenia i prowadzi do trwałego niedowidzenia.