Anafilaksja to gwałtowna, uogólniona reakcja alergiczna, która może doprowadzić do zgonu w ciągu kilkunastu minut. Rozwija się zwykle w ciągu 5–30 minut od kontaktu z czynnikiem wyzwalającym i obejmuje co najmniej dwa układy naraz — najczęściej skórę i drogi oddechowe albo skórę i krążenie. Postępowanie sprowadza się do jednej decyzji, którą trzeba podjąć natychmiast: domięśniowe podanie adrenaliny w udo. Nie leki przeciwhistaminowe, nie sterydy, nie czekanie — adrenalina.
Objawy
- Skóra: pokrzywka, świąd, zaczerwienienie, obrzęk warg i powiek
- Drogi oddechowe: duszność, świsty, chrypka, uczucie ściskania w gardle, kaszel
- Krążenie: spadek ciśnienia, bladość, zimny pot, przyspieszone tętno, zasłabnięcie
- Przewód pokarmowy: kurczowy ból brzucha, wymioty, biegunka
- Ogólne: uczucie zagrożenia życia, niepokój, splątanie
Objawy skórne występują u większości chorych, ale u około 10–20 procent w ogóle się nie pojawiają — i to jest najgroźniejsza pułapka. Brak pokrzywki nie wyklucza anafilaksji. Nagła duszność ze spadkiem ciśnienia po użądleniu, po posiłku lub po podaniu leku jest anafilaksją do czasu udowodnienia czegoś innego.
Objawy narastają tym szybciej, im bardziej bezpośrednia była droga kontaktu. Po leku podanym dożylnie reakcja pojawia się w ciągu minut, po użądleniu owada — po kilkunastu minutach, po pokarmie zwykle w ciągu pół godziny. Im szybszy początek, tym cięższy przebieg.
Najczęstsze przyczyny
U dzieci dominują pokarmy: mleko krowie, jajko, orzechy ziemne i arachidowe, ryby i skorupiaki. U dorosłych — jady owadów błonkoskrzydłych, leki, przede wszystkim antybiotyki beta-laktamowe i niesteroidowe leki przeciwzapalne, oraz środki kontrastowe. Osobną, trudną do rozpoznania postacią jest anafilaksja zależna od wysiłku, w której reakcja występuje tylko wtedy, gdy po zjedzeniu określonego pokarmu — najczęściej pszenicy — następuje wysiłek fizyczny.
Więcej o rozpoznawaniu uczuleń pokarmowych znajdziesz we wpisie o alergii pokarmowej, a o reakcjach po użądleniu — we wpisie o alergii na jad owadów.
Pierwsza pomoc — kolejność ma znaczenie
| Krok | Co zrobić |
|---|---|
| 1 | Podaj adrenalinę domięśniowo w zewnętrzną część uda, także przez ubranie |
| 2 | Zadzwoń pod 112 i powiedz, że to anafilaksja |
| 3 | Ułóż chorego na plecach z uniesionymi nogami; przy duszności — w pozycji półsiedzącej |
| 4 | Usuń czynnik wyzwalający, jeśli to możliwe (żądło, przerwanie wlewu) |
| 5 | Jeśli po 5–15 minutach nie ma poprawy — podaj drugą dawkę adrenaliny |
| 6 | Przy braku oddechu i tętna rozpocznij resuscytację |
Adrenalina podana domięśniowo w udo działa w ciągu kilku minut: obkurcza naczynia, podnosi ciśnienie, rozszerza oskrzela i zmniejsza obrzęk. Nie ma bezwzględnych przeciwwskazań do jej podania w anafilaksji, a najczęstszym błędem jest zwlekanie z decyzją, nie samo podanie. Leki przeciwhistaminowe i glikokortykosteroidy działają zbyt wolno, żeby uratować życie — są uzupełnieniem, a nie leczeniem pierwszego rzutu.
Bardzo ważna jest pozycja: chorego z niskim ciśnieniem nie wolno gwałtownie sadzać ani stawiać, bo nagły odpływ krwi z serca może wywołać zatrzymanie krążenia. To jedna z najlepiej udokumentowanych przyczyn zgonów w anafilaksji, którym można było zapobiec.
Ampułkostrzykawka — jak jej używać
Zdejmij zabezpieczenie, przyłóż końcówkę do zewnętrznej powierzchni uda pod kątem prostym, wciśnij zdecydowanie aż do usłyszenia kliknięcia i przytrzymaj kilka sekund zgodnie z instrukcją preparatu, po czym rozmasuj miejsce wkłucia. Można podać przez ubranie. Po użyciu zabierz zużytą ampułkostrzykawkę ze sobą do szpitala.
Osoba z ryzykiem anafilaksji powinna mieć zawsze przy sobie dwie ampułkostrzykawki, sprawdzać ich datę ważności i przechowywać je w temperaturze pokojowej, nie w lodówce ani w schowku rozgrzanego auta. Warto, żeby zasady jej użycia znali także bliscy, nauczyciele i współpracownicy — w cięższej reakcji chory bywa niezdolny do samodzielnego działania.
Po epizodzie
Każdy przypadek anafilaksji wymaga obserwacji szpitalnej przez co najmniej 6–12 godzin ze względu na reakcję dwufazową: u kilku procent chorych objawy wracają po kilku–kilkunastu godzinach od pierwszego epizodu, mimo skutecznego leczenia. Z tego powodu nie wolno wracać do domu bezpośrednio po ustąpieniu objawów.
Po wypisie konieczna jest konsultacja alergologiczna: ustalenie czynnika wyzwalającego, przepisanie ampułkostrzykawek, opracowanie planu postępowania na piśmie i — przy alergii na jad owadów — kwalifikacja do immunoterapii swoistej, która u większości chorych daje trwałą ochronę. Warto też nosić bransoletkę lub kartę z informacją o uczuleniu i zawsze zgłaszać je przed zabiegami i przy przepisywaniu leków.
Najczęściej zadawane pytania
Adrenalinę domięśniowo w zewnętrzną część uda, także przez ubranie. Leki przeciwhistaminowe i sterydy działają zbyt wolno, żeby uratować życie.
Nie. U 10–20 procent chorych objawy skórne w ogóle nie występują. Nagła duszność ze spadkiem ciśnienia po posiłku, użądleniu lub leku jest anafilaksją do czasu udowodnienia czegoś innego.
Na plecach z uniesionymi nogami, a przy duszności w pozycji półsiedzącej. Nie wolno gwałtownie sadzać ani stawiać — to jedna z udokumentowanych przyczyn zgonów, którym można było zapobiec.
Ze względu na reakcję dwufazową — u kilku procent chorych objawy wracają po kilku–kilkunastu godzinach. Obserwacja trwa zwykle 6–12 godzin.