Udar cieplny to stan bezpośredniego zagrożenia życia, w którym mechanizmy termoregulacji przestają działać, a temperatura głęboka ciała przekracza 40 stopni. Dochodzi do uszkodzenia mózgu, nerek, wątroby i mięśni. Odróżnienie go od łagodniejszego wyczerpania cieplnego jest proste i opiera się na jednym kryterium: obecności zaburzeń świadomości. Człowiek splątany, agresywny lub nieprzytomny w upale to udar cieplny — i wtedy liczą się minuty, a nie godziny.
Wyczerpanie cieplne a udar cieplny
| Cecha | Wyczerpanie cieplne | Udar cieplny |
|---|---|---|
| Świadomość | Zachowana, chory logicznie odpowiada | Splątanie, pobudzenie, drgawki, śpiączka |
| Temperatura | Zwykle poniżej 40°C | Powyżej 40°C |
| Skóra | Blada, zimna, spocona | Gorąca, często sucha, zaczerwieniona |
| Postępowanie | Chłodzenie, odpoczynek, nawodnienie doustne | Natychmiastowe schładzanie i wezwanie pogotowia |
Warto obalić jeden utrwalony mit: brak potów nie jest warunkiem rozpoznania udaru cieplnego. W postaci wysiłkowej, dotyczącej sportowców i osób pracujących fizycznie, skóra bywa nadal wilgotna. Rozstrzyga stan świadomości i temperatura, a nie to, czy poszkodowany się poci.
Objawy
- Splątanie, dezorientacja, dziwne zachowanie, agresja
- Bełkotliwa mowa, zaburzenia równowagi
- Drgawki, utrata przytomności
- Bardzo wysoka temperatura ciała
- Gorąca, zaczerwieniona skóra
- Szybki, płytki oddech i przyspieszone tętno
- Nudności i wymioty, silny ból głowy
- Skąpomocz, ciemny mocz
Zmiana zachowania jest często pierwszym i najbardziej niedocenianym objawem. Osoba, która w upale zaczyna zachowywać się dziwnie, kłóci się bez powodu albo nie potrafi wykonać prostego polecenia, nie jest „zmęczona” — to objaw neurologiczny wymagający natychmiastowego działania.
Pierwsza pomoc
Kolejność jest ustalona i ma znaczenie. Wezwij pogotowie i rozpocznij schładzanie natychmiast, nie czekając na karetkę — o rokowaniu decyduje czas, w jakim temperatura zostanie obniżona. Przenieś poszkodowanego w cień lub chłodne miejsce, zdejmij nadmiar ubrania, polewaj ciało chłodną wodą i intensywnie wachluj, przykładaj zimne okłady na kark, pachy i pachwiny, a jeśli to możliwe — zanurz ciało w chłodnej wodzie, co jest metodą najskuteczniejszą.
Osobie nieprzytomnej lub splątanej nie podaje się nic do picia — grozi zachłyśnięciem. Nie podaje się też leków przeciwgorączkowych: paracetamol i ibuprofen nie działają w hipertermii, bo nie jest ona wywołana przestawieniem ośrodka termoregulacji, a dodatkowo obciążają uszkodzone wątrobę i nerki. Poszkodowanego nieprzytomnego, który oddycha, układa się w pozycji bocznej bezpiecznej.
Kto jest najbardziej zagrożony
Największe ryzyko dotyczy osób starszych, u których odczuwanie pragnienia i zdolność pocenia są osłabione, małych dzieci, osób przewlekle chorych oraz pracujących fizycznie i uprawiających sport w upale. Ryzyko zwiększają liczne leki: moczopędne, przeciwhistaminowe, przeciwdepresyjne, przeciwpsychotyczne i beta-blokery, a także alkohol i odwodnienie.
Osobnym i tragicznie powtarzalnym scenariuszem jest pozostawienie dziecka lub zwierzęcia w zaparkowanym samochodzie. Temperatura we wnętrzu rośnie o kilkanaście stopni w ciągu kilkunastu minut, także przy uchylonych szybach i w cieniu, a mały organizm nagrzewa się kilkukrotnie szybciej niż dorosły. Nie istnieje bezpieczny czas — nawet „na chwilę”.
Zapobieganie
- Regularne picie wody, nie czekając na pragnienie
- Unikanie wysiłku w godzinach największego upału
- Przewiewna, jasna odzież i nakrycie głowy
- Stopniowa aklimatyzacja przy wyjazdach i pracy w gorącym klimacie
- Przerwy w cieniu i chłodne prysznice
- Zwracanie uwagi na osoby starsze mieszkające samotnie
- Ograniczenie alkoholu, który nasila odwodnienie
Sensownym uzupełnieniem zwykłej wody przy dużej potliwości są napoje z elektrolitami, bo z potem tracimy nie tylko wodę, ale i sód. Picie wyłącznie dużych ilości czystej wody przy intensywnym poceniu może prowadzić do hiponatremii, dającej objawy podobne do przegrzania — bóle głowy, nudności i splątanie.
Najczęściej zadawane pytania
Po zaburzeniach świadomości. Splątanie, agresja lub nieprzytomność w upale oznaczają udar cieplny — stan zagrożenia życia. Przy wyczerpaniu chory logicznie odpowiada.
Nie. W postaci wysiłkowej skóra bywa nadal wilgotna. Rozstrzyga stan świadomości i temperatura, a nie to, czy poszkodowany się poci.
Nie. Paracetamol i ibuprofen nie działają w hipertermii i dodatkowo obciążają uszkodzone wątrobę i nerki. Ratuje szybkie schładzanie ciała.
Nie ma bezpiecznego czasu. Temperatura we wnętrzu rośnie o kilkanaście stopni w kilkanaście minut, także przy uchylonych szybach i w cieniu.