Uchyłki to niewielkie, workowate uwypuklenia ściany jelita grubego, najczęściej w esicy. Po 60. roku życia ma je co druga osoba, po 80. — nawet 70 procent, a u zdecydowanej większości nie dają żadnych objawów i wykrywa się je przypadkiem podczas kolonoskopii. Problemem staje się dopiero zapalenie uchyłków, które dotyczy około 4 procent osób z uchyłkowatością i potrafi mieć przebieg od łagodnego po wymagający pilnej operacji.
Skąd się biorą
Uchyłki powstają w miejscach, w których przez ścianę jelita przechodzą naczynia krwionośne — to naturalne punkty osłabienia. Gdy ciśnienie wewnątrz jelita rośnie, błona śluzowa uwypukla się przez te szczeliny na zewnątrz. Głównym czynnikiem podnoszącym ciśnienie są zaparcia i twardy stolec, wymagające silnego parcia, dlatego uchyłkowatość jest częsta w krajach z dietą ubogą w błonnik, a rzadka tam, gdzie dieta jest bogata w produkty roślinne.
Ryzyko zwiększają też wiek, otyłość, palenie papierosów, mała aktywność fizyczna, dieta bogata w czerwone mięso oraz przewlekłe stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych i opioidów. Sama obecność uchyłków nie jest chorobą — to uchyłkowatość. Chorobą staje się dopiero wtedy, gdy pojawiają się objawy.
Zapalenie uchyłków — objawy
- Ból w lewym dolnym kwadrancie brzucha, stały, narastający przez kilka dni
- Gorączka i dreszcze
- Zmiana rytmu wypróżnień — zaparcie lub biegunka
- Nudności, rzadziej wymioty
- Wzdęcie i tkliwość brzucha przy dotyku
- Parcie na stolec, uczucie niepełnego wypróżnienia
Lokalizacja bólu po lewej stronie wynika z tego, że uchyłki najczęściej występują w esicy. Z tego powodu zapalenie uchyłków bywa nazywane „lewostronnym zapaleniem wyrostka” — obraz jest lustrzanym odbiciem zapalenia wyrostka robaczkowego, z którym zresztą trzeba je różnicować, bo u części osób uchyłki występują też po stronie prawej.
Kiedy to jest pilne
Powikłania zapalenia uchyłków wymagają szybkiej interwencji. Perforacja z zapaleniem otrzewnej daje deskowato napięty brzuch, bardzo silny ból i pogorszenie stanu ogólnego. Ropień objawia się utrzymującą się wysoką gorączką mimo antybiotyku. Przetoka do pęcherza moczowego zdradza się obecnością powietrza lub treści kałowej w moczu i nawracającymi zakażeniami dróg moczowych. Zwężenie jelita daje objawy niedrożności: zatrzymanie gazów i stolca, wzdęcie, wymioty.
Osobnym problemem jest krwawienie z uchyłku, które zwykle przebiega bez bólu i objawia się nagłym oddaniem dużej ilości ciemnoczerwonej krwi. Bywa obfite, ale w większości przypadków ustaje samoistnie. Każdy taki epizod wymaga jednak pilnej diagnostyki, bo krew w stolcu nigdy nie powinna być przypisywana uchyłkom bez wykluczenia polipów i raka jelita grubego.
Diagnostyka
W ostrym zapaleniu badaniem z wyboru jest tomografia komputerowa jamy brzusznej z kontrastem — potwierdza rozpoznanie, ocenia stopień zaawansowania i wykrywa powikłania, które zmieniają sposób leczenia. Badania krwi pokazują podwyższone CRP i leukocytozę. Kolonoskopii nie wykonuje się w ostrej fazie, bo zwiększa ryzyko perforacji; robi się ją dopiero 6–8 tygodni po ustąpieniu zapalenia, między innymi po to, by wykluczyć nowotwór.
Leczenie
Łagodne, niepowikłane zapalenie u osoby w dobrym stanie ogólnym leczy się ambulatoryjnie: dieta płynna przez kilka dni, stopniowe rozszerzanie, leki przeciwbólowe. Antybiotyki, przez lata podawane rutynowo, w postaci niepowikłanej nie są dziś obowiązkowe — badania nie wykazały, by przyspieszały powrót do zdrowia u chorych bez czynników ryzyka. Stosuje się je przy powikłaniach, gorączce, chorobach współistniejących i obniżonej odporności.
Leczenie szpitalne jest konieczne przy powikłaniach, nasilonym bólu, niemożności przyjmowania płynów doustnie i u chorych obciążonych. Ropnie drenuje się przezskórnie, a operację wykonuje się przy perforacji, zapaleniu otrzewnej, nieskutecznym drenażu oraz przy nawracających, ciężkich epizodach. Decyzja o planowej resekcji esicy jest dziś podejmowana indywidualnie, a nie automatycznie po drugim epizodzie, jak zalecano dawniej.
Dieta i mit o pestkach
Przez dziesięciolecia chorym zalecano unikanie pestek, orzechów, popcornu i drobnych nasion, w przekonaniu, że mogą utknąć w uchyłku i wywołać zapalenie. Duże badania obserwacyjne tego nie potwierdziły — wręcz przeciwnie, osoby jedzące orzechy i popcorn miały nieco mniejsze ryzyko zapalenia uchyłków. Zalecenie to zostało wycofane i nie ma powodu, by go przestrzegać.
To, co faktycznie zmniejsza ryzyko nawrotów, to dieta bogata w błonnik — 25–35 gramów dziennie z warzyw, owoców, pełnych ziaren i roślin strączkowych — odpowiednie nawodnienie, regularna aktywność fizyczna, utrzymanie prawidłowej masy ciała i rzucenie palenia. Błonnik zwiększa objętość stolca i skraca czas pasażu, dzięki czemu obniża ciśnienie w jelicie. W ostrym zapaleniu obowiązuje jednak zasada odwrotna: przez kilka dni dieta ubogoresztkowa, a błonnik wraca dopiero po ustąpieniu objawów.
Najczęściej zadawane pytania
Nie. Duże badania obserwacyjne tego nie potwierdziły — osoby jedzące orzechy i popcorn miały nawet nieco mniejsze ryzyko zapalenia uchyłków. Zalecenie zostało wycofane.
Najczęściej po lewej, bo uchyłki występują głównie w esicy. Stąd nazwa „lewostronne zapalenie wyrostka”, choć przy uchyłkach prawostronnych obraz bywa mylący.
Nie. W łagodnym, niepowikłanym zapaleniu u osoby bez czynników ryzyka antybiotyk nie przyspiesza powrotu do zdrowia. Stosuje się go przy powikłaniach i chorobach współistniejących.
Nie w ostrej fazie, bo zwiększa ryzyko perforacji. Wykonuje się ją 6–8 tygodni po ustąpieniu zapalenia, między innymi po to, by wykluczyć nowotwór.