- skórze głowy towarzyszy wysoka gorączka, złe samopoczucie i szybko narastające zmiany na całym ciele
- zmiany obejmują błony śluzowe jamy ustnej i oczu, a skóra spełza płatami
- na skórze głowy pojawiło się bolesne, ocieplone ognisko z sączeniem i gorączką
- wypadaniu włosów towarzyszy bliznowacenie i trwała utrata owłosienia w ogniskach
- zmiany szybko się rozszerzają mimo leczenia
- pojawiło się niegojące się, krwawiące owrzodzenie
- dziecko ma ognisko złuszczania z ułamanymi włosami i powiększonymi węzłami chłonnymi
- łupież nawraca mimo stosowania szamponów przeciwłupieżowych
- łuski są tłuste i żółtawe, a skóra zaczerwieniona
- zmiany wychodzą poza linię włosów na czoło i kark
- skóra głowy swędzi i piecze, zwłaszcza po farbowaniu
- towarzyszy temu wzmożone wypadanie włosów
- podobne zmiany masz na łokciach, kolanach lub w okolicy pępka
Łuszczenie się skóry głowy bywa nazywane przez chorych suchością, choć w większości przypadków jego podłożem nie jest brak nawilżenia, tylko przyspieszone złuszczanie naskórka w przebiegu procesu zapalnego. Najczęstszą przyczyną jest łupież i jego nasilona postać, czyli łojotokowe zapalenie skóry, związane z nadmiernym namnażaniem drożdżaków żyjących na skórze każdego człowieka. Drugą co do częstości jest łuszczyca, dająca zmiany grubsze, lepiej odgraniczone i sięgające poza linię owłosienia. Trzecią są reakcje na kosmetyki i farby do włosów, a u dzieci zakażenia grzybicze przenoszone od zwierząt.
Rozróżnienie opiera się na kilku prostych cechach, które łatwo sprawdzić samodzielnie: na wyglądzie łusek, na tym, czy skóra pod nimi jest zaczerwieniona, oraz na tym, czy zmiany występują też poza głową. Łupież daje drobne, suche, białe płatki bez większego zaczerwienienia. Łojotokowe zapalenie skóry daje łuski tłuste, żółtawe, na wyraźnie zaczerwienionym podłożu, a zmiany obejmują także fałdy nosowo-wargowe, brwi i okolicę za uszami. Łuszczyca daje grube, srebrzyste łuski na dobrze odgraniczonych ogniskach, które przekraczają linię włosów i są widoczne na czole oraz karku, a często towarzyszą jej zmiany na łokciach i kolanach.
Możliwe przyczyny
Zestawienie porządkuje przyczyny według mechanizmu: nadmierne namnażanie drożdżaków z odczynem zapalnym, przyspieszone rogowacenie naskórka, reakcja alergiczna na kosmetyk oraz zakażenie grzybicze przenoszone ze zwierząt lub między ludźmi. Grzybica skóry głowy dotyczy głównie dzieci i jest jedyną pozycją wymagającą leczenia ogólnego, więc jej odróżnienie ma znaczenie praktyczne.
| Możliwa przyczyna | Co ją odróżnia | Jak pilne |
|---|---|---|
| Łojotokowe zapalenie skóry | Tłuste, żółtawe łuski na zaczerwienionej skórze głowy, z zajęciem fałdów nosowo-wargowych, brwi i okolicy za uszami, nasilone zimą i w stresie, ze świądem. | wizyta planowa |
| Łuszczyca skóry głowy | Grube, srebrzyste łuski na dobrze odgraniczonych, zaczerwienionych ogniskach przekraczających linię włosów, często ze zmianami na łokciach, kolanach i paznokciach. | wizyta planowa |
| Atopowe zapalenie skóry | Silny świąd z suchością i przeczosami, zmiany także w zgięciach łokci i kolan, początek w dzieciństwie, współistnienie alergii, kataru siennego lub astmy. | wizyta planowa |
| Wyprysk kontaktowy | Świąd, zaczerwienienie i sączenie pojawiające się w ciągu jednego do trzech dni po farbowaniu włosów lub nowym kosmetyku, często z obrzękiem uszu i karku. | wizyta planowa |
| Grzybica skóry głowy | Ognisko złuszczania z ułamanymi tuż przy skórze włosami, zwykle u dziecka, po kontakcie ze zwierzęciem, czasem z sączeniem i powiększonymi węzłami chłonnymi. | ten sam dzień |
| Łupież pstry | Jaśniejsze lub brunatne plamy z drobnym łuszczeniem na karku, plecach i klatce piersiowej, widoczne zwłaszcza po opalaniu, nawracające w miesiącach letnich. | wizyta planowa |
Wygląd łusek i granice ognisk
Pierwszą rzeczą do oceny jest sam wygląd łusek, bo różnica między nimi jest wyraźna i widoczna gołym okiem. Łupież daje drobne, suche, białawe płatki osypujące się na ramiona, zwykle bez zaczerwienienia skóry pod spodem. Łojotokowe zapalenie skóry daje łuski większe, tłuste i żółtawe, przyklejone do zaczerwienionej skóry, często z uczuciem pieczenia. Łuszczyca daje łuski grube, suche i srebrzyste, nawarstwione, a po ich zdrapaniu na powierzchni pojawiają się drobne punkty krwawienia, co jest cechą charakterystyczną, choć nie należy tego sprawdzać samodzielnie.
Drugą rzeczą są granice ognisk i ich zasięg poza owłosioną skórę głowy. Łojotokowe zapalenie skóry przechodzi łagodnie w zdrową skórę i towarzyszą mu zmiany w fałdach nosowo-wargowych, w brwiach, za uszami i czasem na klatce piersiowej. Łuszczyca tworzy ogniska wyraźnie odgraniczone, jakby obrysowane, które przekraczają linię włosów i są widoczne na czole, karku oraz za uszami. Przy podejrzeniu łuszczycy warto obejrzeć łokcie, kolana, okolicę pępka i szparę międzypośladkową oraz paznokcie, bo drobne wgłębienia w płytkach są w tej chorobie częste i dopełniają rozpoznanie.
- Drobne, suche, białe płatki bez zaczerwienienia: łupież zwykły.
- Tłuste, żółtawe łuski na zaczerwienionej skórze: łojotokowe zapalenie skóry.
- Zmiany w fałdach nosowo-wargowych i brwiach: łojotokowe zapalenie skóry.
- Grube, srebrzyste łuski, ogniska ostro odgraniczone: łuszczyca.
- Zmiany przekraczające linię włosów na czoło i kark: łuszczyca.
- Świąd i sączenie po farbowaniu włosów: wyprysk kontaktowy.
- Ognisko z ułamanymi włosami u dziecka: grzybica, pilna wizyta.
- Bliznowacenie i trwała utrata włosów: pilna ocena dermatologiczna.
Warto wiedzieć, jak prawidłowo stosować szampony przeciwłupieżowe, bo najczęstszą przyczyną ich nieskuteczności jest sposób użycia, a nie niewłaściwy preparat. Szampon leczniczy musi pozostać na skórze głowy przez trzy do pięciu minut, a nie zostać spłukany od razu, ponieważ substancja czynna potrzebuje czasu na zadziałanie. Nakłada się go na skórę, a nie na włosy, rozprowadzając opuszkami palców, i stosuje początkowo dwa do trzech razy w tygodniu, a po uzyskaniu poprawy raz w tygodniu zapobiegawczo. Odstawienie leczenia zaraz po ustąpieniu objawów prowadzi do nawrotu, ponieważ przyczyna, czyli drożdżaki bytujące na skórze, nie znika, a jedynie zostaje ograniczona.
Objawy, które zmieniają rozpoznanie
Najważniejszym objawem towarzyszącym jest sposób, w jaki wypadają włosy, bo rozdziela sytuacje odwracalne od prowadzących do trwałej utraty owłosienia. Wzmożone wypadanie bez zmian w skórze, z zachowanymi ujściami mieszków włosowych, jest zwykle odwracalne i towarzyszy chorobom skóry głowy, niedoborom oraz okresom po ciężkich infekcjach. Natomiast ogniska gładkie, błyszczące, pozbawione widocznych ujść mieszków oznaczają bliznowacenie i wymagają pilnej oceny dermatologicznej, ponieważ zniszczonych mieszków nie da się odtworzyć, a leczenie ma powstrzymać dalsze szerzenie się procesu.
Druga grupa objawów wskazuje na zakażenie wymagające leczenia ogólnego albo na reakcję alergiczną. Bolesne, ocieplone, sączące ognisko na skórze głowy, zwłaszcza z gorączką i powiększonymi węzłami chłonnymi, wymaga pilnej wizyty i nie ustąpi po samym szamponie. U dzieci z ogniskiem złuszczania i ułamanymi tuż przy skórze włosami trzeba podejrzewać grzybicę skóry głowy, która wymaga leczenia doustnego i badania mikologicznego, a także sprawdzenia zwierząt domowych i rodzeństwa. Z kolei świąd, obrzęk i sączenie pojawiające się w ciągu jednego do trzech dni po farbowaniu włosów przemawiają za wypryskiem kontaktowym na składniki farby.
- Wzmożone wypadanie włosów
- Gładkie, błyszczące ogniska bez widocznych ujść mieszków
- Bolesne, ocieplone, sączące ognisko
- Gorączka i powiększone węzły chłonne
- Ułamane tuż przy skórze włosy u dziecka
- Obrzęk uszu i karku po farbowaniu
- Zmiany na łokciach, kolanach i w okolicy pępka
- Wgłębienia w płytkach paznokciowych
- Bóle i obrzęki stawów
- Niegojące się, krwawiące owrzodzenie
Co robić do czasu wizyty
Do czasu wizyty warto ograniczyć czynniki, które podtrzymują stan zapalny skóry głowy, bo część z nich działa silniej niż jakikolwiek preparat. Zrezygnuj z farbowania, prostowania na gorąco i intensywnego suszenia gorącym powietrzem, a także z kosmetyków zawierających alkohol. Nie drap skóry i nie zdrapuj łusek, ponieważ uszkodzenie naskórka nasila zmiany, a przy łuszczycy nowe ogniska powstają właśnie w miejscach urazu. Myj włosy tak często, jak potrzeba, bo przekonanie, że częste mycie nasila łupież, jest błędne: przy łojotokowym zapaleniu skóry regularne mycie jest wręcz elementem leczenia.
Jeżeli stosujesz szampon przeciwłupieżowy, używaj go prawidłowo: nakładaj na skórę głowy, zostawiaj na trzy do pięciu minut i stosuj dwa do trzech razy w tygodniu. Nie stosuj natomiast samodzielnie maści ze sterydami przez dłuższy czas, zwłaszcza na twarz i okolicę za uszami, bo prowadzi to do ścieńczenia skóry i do nawrotów po odstawieniu. Przed wizytą nie odstawiaj leczenia, chyba że planowane jest badanie mikologiczne, wtedy preparaty przeciwgrzybicze trzeba odstawić na kilka dni. Zrób zdjęcia zmian w świetle dziennym, z rozchylonymi włosami, oraz zdjęcia łokci, kolan i paznokci.
- Zrezygnuj z farbowania i prostowania na gorąco
- Unikaj kosmetyków zawierających alkohol
- Nie drap skóry i nie zdrapuj łusek
- Myj włosy tak często, jak potrzeba
- Szampon leczniczy nakładaj na skórę i zostawiaj na kilka minut
- Stosuj go dwa do trzech razy w tygodniu
- Nie stosuj długo maści ze sterydami bez zalecenia
- Odstaw preparaty przeciwgrzybicze przed badaniem mikologicznym
- Zrób zdjęcia zmian z rozchylonymi włosami
- Sfotografuj też łokcie, kolana i paznokcie
Jak przygotować się do wizyty
Dermatolog obejrzy skórę głowy, rozchylając włosy, i zwykle użyje dermatoskopu, czyli podświetlanego urządzenia powiększającego, które pozwala ocenić ujścia mieszków włosowych i naczynia. Badanie jest bezbolesne i trwa kilka minut. Na wizytę przyjdź z umytymi, ale nielakierowanymi i niemodelowanymi włosami, bez pianek, żeli i suchych szamponów, ponieważ utrudniają ocenę. Nie farbuj włosów bezpośrednio przed wizytą. Jeżeli podejrzewana jest grzybica, pobrany zostanie materiał z włosów i łusek, a wtedy istotne jest, by nie stosować wcześniej preparatów przeciwgrzybiczych.
Z informacji przygotuj czas trwania objawów, przebieg w ciągu roku, czynniki nasilające i dotychczasowe leczenie wraz z jego skutecznością. Wymień wszystkie stosowane szampony, odżywki, farby i preparaty do stylizacji, najlepiej przynosząc zdjęcia opakowań, bo nazwy trudno odtworzyć z pamięci. Zanotuj choroby w rodzinie, zwłaszcza łuszczycę, atopowe zapalenie skóry i choroby autoimmunologiczne. Wspomnij o chorobach przewlekłych i przyjmowanych lekach, ponieważ część z nich nasila łuszczycę, a także o przebytych infekcjach, stresie i zmianach masy ciała, które wpływają na wypadanie włosów.
- Przyjdź z umytymi, ale niemodelowanymi włosami
- Nie stosuj pianek, żeli i suchego szamponu
- Nie farbuj włosów przed wizytą
- Odstaw preparaty przeciwgrzybicze, jeśli planowane jest badanie
- Czas trwania objawów i przebieg w ciągu roku
- Dotychczasowe leczenie i jego skuteczność
- Zdjęcia opakowań stosowanych kosmetyków i farb
- Łuszczyca i atopowe zapalenie skóry w rodzinie
- Choroby przewlekłe i przyjmowane leki
- Przebyte infekcje, stres i zmiany masy ciała
Najczęściej zadawane pytania
Łupież daje drobne, suche, białe płatki bez większego zaczerwienienia, a łuszczyca grube, srebrzyste łuski na wyraźnie odgraniczonych, zaczerwienionych ogniskach, które przekraczają linię włosów i są widoczne na czole oraz karku. Przy łuszczycy często występują też zmiany na łokciach, kolanach i wgłębienia w paznokciach.
Najczęściej dlatego, że jest źle stosowany. Preparat trzeba nakładać na skórę głowy, a nie na włosy, i zostawiać na trzy do pięciu minut, zanim się go spłucze. Stosuje się go dwa do trzech razy w tygodniu, a po poprawie raz w tygodniu zapobiegawczo, bo odstawienie zaraz po ustąpieniu objawów prowadzi do nawrotu.
Nie, to częste nieporozumienie. Przy łojotokowym zapaleniu skóry regularne mycie jest wręcz elementem leczenia, bo usuwa łuski i nadmiar łoju stanowiący pożywkę dla drożdżaków. Znaczenie ma natomiast unikanie bardzo gorącej wody, kosmetyków z alkoholem i agresywnego drapania skóry.
Przewlekły stan zapalny skóry głowy może nasilać wypadanie włosów, ale nie prowadzi do trwałego wyłysienia, bo mieszki pozostają zachowane. Niepokojące są natomiast ogniska gładkie i błyszczące, pozbawione widocznych ujść mieszków, które oznaczają bliznowacenie i wymagają pilnej oceny dermatologicznej.
Gdy pojawia się ognisko złuszczania z ułamanymi tuż przy skórze włosami, zwłaszcza z powiększonymi węzłami chłonnymi, sączeniem lub gorączką. Tak objawia się grzybica skóry głowy, która wymaga leczenia doustnego, badania mikologicznego oraz sprawdzenia zwierząt domowych i rodzeństwa.
Świąd, zaczerwienienie, obrzęk i sączenie pojawiające się w ciągu jednego do trzech dni po farbowaniu przemawiają za wypryskiem kontaktowym na składniki farby. Należy zaprzestać stosowania danego preparatu i skonsultować się z dermatologiem, który może zaproponować testy płatkowe określające uczulający składnik.