Skurcze nóg: nocne skurcze łydek i ich przyczyny

Skurcz to nagłe, mimowolne i bolesne napięcie mięśnia, trwające od kilku sekund do kilku minut, po którym mięsień bywa tkliwy jeszcze przez godziny. Najczęściej dotyczy łydki i drobnych mięśni stopy, a pojawia się w nocy albo przy rozciągnięciu mięśnia, na przykład przy wyciąganiu nogi pod kołdrą. U większości ludzi nie wiąże się z żadną chorobą i jego częstość naturalnie rośnie z wiekiem, a także w ciąży, zwłaszcza w trzecim trymestrze. Dlatego pojedyncze skurcze nie wymagają badań, o ile nie towarzyszą im inne objawy.

Trzeba jednak umieć odróżnić skurcz od dwóch innych dolegliwości, z którymi bywa mylony, bo to rozróżnienie decyduje o dalszym postępowaniu. Pierwszą jest chromanie przestankowe, czyli ból łydki pojawiający się po przejściu określonego dystansu i ustępujący po kilku minutach odpoczynku, zawsze przy tym samym obciążeniu, wskazujący na niedokrwienie kończyny. Drugą jest zespół niespokojnych nóg, w którym nie ma bolesnego stwardnienia mięśnia, tylko nieprzyjemne uczucie z przymusem poruszania nogami, nasilone wieczorem i ustępujące przy ruchu. Oba te stany wymagają zupełnie innej diagnostyki niż zwykłe skurcze.

Możliwe przyczyny

Zestawienie obejmuje przyczyny naczyniowe, metaboliczne, neurologiczne i hormonalne, bo wszystkie mogą nasilać skurcze. Warto zwrócić uwagę na to, że sam skurcz rzadko bywa jedynym objawem choroby wymienionej w tabeli, a znaczenie diagnostyczne ma dopiero jego połączenie z innymi dolegliwościami. Miażdżyca została oznaczona wyższym stopniem pilności, ponieważ ból łydki przy chodzeniu jest objawem niedokrwienia kończyny i wskazuje na ryzyko sercowo-naczyniowe.

Skurcz, chromanie czy niespokojne nogi

Rozróżnienie tych trzech dolegliwości opiera się na kilku pytaniach, na które łatwo odpowiedzieć samodzielnie, a które prowadzą do zupełnie różnej diagnostyki. Skurcz jest nagły, bolesny, mięsień twardnieje i widać jego napięcie, dolegliwość trwa od kilkunastu sekund do kilku minut i ustępuje po rozciągnięciu. Chromanie przestankowe pojawia się wyłącznie w czasie chodzenia, po przejściu powtarzalnego dystansu, ustępuje w ciągu kilku minut po zatrzymaniu się i wraca po podjęciu marszu, a mięsień nie twardnieje. Zespół niespokojnych nóg to nieprzyjemne uczucie w głębi nóg z przymusem ich poruszania, bez bólu i bez stwardnienia mięśnia, nasilone wieczorem i w spoczynku, ustępujące przy ruchu.

Warto zwrócić uwagę na jeszcze jedną zależność, bo bywa rozstrzygająca: czy skurcze pojawiły się nagle i czy coś się w tym czasie zmieniło. Skurcze narastające w ciągu kilku tygodni, zwłaszcza u osoby, która wcześniej ich nie miewała, najczęściej wiążą się z nowym lekiem, ze zmianą dawki, z chorobą przebiegającą z wymiotami i biegunką albo z rozpoczęciem intensywnych treningów. Skurcze towarzyszące nam od lat, o stałej częstości, rzadko mają groźne podłoże. Zapisanie przez dwa tygodnie, kiedy skurcze występują, jak długo trwają i co je poprzedzało, daje lekarzowi więcej informacji niż jakikolwiek pojedynczy wynik badania.

• Nagły ból, mięsień twardnieje, ustępuje po rozciągnięciu: skurcz.
• Ból po przejściu stałego dystansu, mija po zatrzymaniu: chromanie przestankowe, pilna ocena.
• Przymus poruszania nogami wieczorem, bez bólu: zespół niespokojnych nóg.
• Skurcze pojawiły się w ciągu kilku tygodni: sprawdź nowe leki i zmiany dawek.
• Skurcze z mrowieniem i drętwieniem stóp: ocena neurologiczna.
• Skurcze z obrzękami i osłabieniem: ocena nerek i tarczycy.
• Skurcze po wymiotach, biegunce lub upale: odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe.
• Ciemnobrunatny mocz po wysiłku z bólem mięśni: wezwij pomoc.

Leki są przy skurczach przyczyną częstą i łatwą do przeoczenia, a ich lista jest długa. Najczęściej wymienia się preparaty moczopędne, zwłaszcza te silnie wypłukujące potas i magnez, leki obniżające stężenie cholesterolu, niektóre leki wziewne stosowane w astmie, preparaty hormonów tarczycy w zbyt dużej dawce, leki stosowane w nadciśnieniu oraz część leków przeciwdepresyjnych. Znaczenie mają też dializy, przy których gwałtowne przesunięcia wody i elektrolitów wywołują skurcze w trakcie zabiegu i po nim. Zestawienie daty pojawienia się skurczów z datą rozpoczęcia lub zmiany dawki leku rozstrzyga sprawę najszybciej, ale leków nie wolno odstawiać samodzielnie, tylko omówić to podczas wizyty.

Objawy, które zmieniają rozpoznanie

Najważniejszym objawem towarzyszącym jest osłabienie siły mięśniowej, bo przesuwa problem ze skurczu na chorobę mięśni lub nerwów. Trudność we wstawaniu z niskiego krzesła bez pomocy rąk, w wchodzeniu po schodach, w unoszeniu rąk nad głowę oraz potykanie się i opadanie stopy wymagają oceny neurologicznej. Do tego dochodzą objawy czuciowe: symetryczne mrowienie i drętwienie zaczynające się od stóp i postępujące ku górze, przemawiające za polineuropatią, najczęściej cukrzycową, alkoholową lub związaną z niedoborem witaminy B12. Ich obecność zmienia diagnostykę z oznaczenia elektrolitów na badanie neurologiczne i badania krwi w kierunku przyczyn odwracalnych.

Druga grupa objawów wskazuje na przyczyny naczyniowe i wymaga pilniejszej reakcji. Ból łydki pojawiający się przy chodzeniu, chłodna stopa, brak owłosienia na podudziu, wolno gojące się rany i słabo wyczuwalne tętno na stopie składają się na obraz niedokrwienia kończyny, które jest objawem uogólnionej miażdżycy i wiąże się z podwyższonym ryzykiem zawału i udaru. Osobno trzeba wymienić sytuację nagłą: ciemnobrunatny mocz pojawiający się po bardzo intensywnym wysiłku, razem z silnym bólem i osłabieniem mięśni, świadczy o ich rozpadzie i wymaga natychmiastowej pomocy, ponieważ grozi uszkodzeniem nerek.

• Osłabienie siły mięśniowej i trudność we wstawaniu
• Potykanie się i opadanie stopy
• Symetryczne mrowienie i drętwienie stóp
• Ból łydki przy chodzeniu ustępujący po zatrzymaniu
• Chłodna stopa i brak owłosienia na podudziu
• Wolno gojące się rany na stopach
• Obrzęki i zmniejszona ilość oddawanego moczu
• Świąd skóry i osłabienie
• Senność, marznięcie i przybieranie na wadze
• Ciemnobrunatny mocz po intensywnym wysiłku

Co robić do czasu wizyty

Skurcz przerywa się rozciągnięciem mięśnia, a nie masażem, i warto znać właściwy sposób. Przy skurczu łydki wyprostuj nogę w kolanie i przyciągnij stopę palcami do siebie, chwytając za palce lub podpierając stopę o ścianę, i utrzymaj napięcie przez kilkadziesiąt sekund. Przy skurczu stopy pomaga postawienie jej płasko na podłodze i przeniesienie ciężaru ciała do przodu. Po ustąpieniu skurczu mięsień bywa tkliwy przez kilka godzin, co jest normalne i ustępuje samo. Ciepły prysznic na okolicę łydki po skurczu zmniejsza tę tkliwość.

Zapobieganie jest równie ważne i opiera się na kilku prostych zasadach. Pij regularnie wodę, zwłaszcza w upały, przy wysiłku oraz przy wymiotach i biegunce, bo odwodnienie jest najczęstszym czynnikiem wyzwalającym. Rozciągaj łydki przed snem przez kilka minut, wykonując skłon do ściany z wyprostowaną nogą, i rób to codziennie, bo skuteczność pojawia się po kilku tygodniach. Unikaj spania z mocno wyprostowanymi stopami pod ciężką kołdrą, bo skrócony mięsień łatwiej się kurczy. Nie sięgaj po preparaty magnezu jako pierwsze rozwiązanie, bo ich skuteczność przy zwykłych nocnych skurczach jest ograniczona, a przy chorobach nerek wymagają ostrożności.

• Przerywaj skurcz rozciągnięciem, nie masażem
• Przy skurczu łydki wyprostuj kolano i przyciągnij stopę do siebie
• Pij regularnie wodę, zwłaszcza w upały i przy wysiłku
• Rozciągaj łydki przez kilka minut przed snem
• Nie śpij z mocno wyprostowanymi stopami pod ciężką kołdrą
• Nie zaczynaj od preparatów magnezu, zwłaszcza przy chorobach nerek
• Zapisuj przez dwa tygodnie, kiedy skurcze występują
• Sprawdź, czy skurcze pojawiły się po nowym leku
• Zmierz dystans, po którym pojawia się ból łydki przy chodzeniu
• Nie odstawiaj leków samodzielnie

Jak przygotować się do wizyty

Lekarz oceni siłę mięśniową, odruchy, czucie oraz tętno na stopach i w dole podkolanowym, dlatego na wizytę warto przyjść w ubraniu umożliwiającym odsłonięcie obu nóg. Najważniejsze informacje to częstość skurczów, pora ich występowania, czas trwania, umiejscowienie oraz to, od kiedy się pojawiają i czy coś się w tym czasie zmieniło. Jeżeli występuje ból łydki przy chodzeniu, zmierz dystans, po jakim się pojawia, bo jest to dla lekarza konkretna, porównywalna informacja. Zanotuj także, czy dolegliwości zmieniają się po odpoczynku i przy zmianie pozycji.

Pełna lista leków jest tu jednym z najważniejszych dokumentów, ponieważ skurcze polekowe są częste i ustępują po zmianie preparatu. Wypisz wszystko z dawkami i datami ostatnich zmian, łącznie z preparatami moczopędnymi, obniżającymi cholesterol, hormonami tarczycy i lekami wziewnymi. Z badań przydają się morfologia, sód, potas, wapń, magnez, glukoza, kreatynina z oceną czynności nerek, badanie czynności tarczycy oraz stężenie witaminy D. Podaj rzetelnie ilość spożywanego alkoholu, ponieważ jest jedną z częstszych przyczyn uszkodzenia nerwów obwodowych, a informacja ta bywa zaniżana.

• Ubierz się tak, by odsłonić obie nogi
• Częstość skurczów, pora i czas trwania
• Od kiedy się pojawiają i co się w tym czasie zmieniło
• Dystans, po jakim pojawia się ból łydki przy chodzeniu
• Pełna lista leków z dawkami i datami zmian
• Wyniki sodu, potasu, wapnia i magnezu
• Glukoza, kreatynina i badanie czynności tarczycy
• Stężenie witaminy D
• Rzetelna informacja o spożyciu alkoholu
• Objawy czuciowe: mrowienie, drętwienie, osłabienie czucia

Najczęściej zadawane pytania