Rak trzustki należy do nowotworów o najgorszym rokowaniu, ale nie dlatego, że jest szczególnie agresywny od pierwszego dnia — tylko dlatego, że przez długi czas nie daje żadnych objawów. Trzustka leży głęboko w jamie brzusznej, a guz rośnie bez bólu, dopóki nie zacznie uciskać przewodu żółciowego albo naciekać splot nerwowy. W efekcie w chwili rozpoznania tylko około 20 procent chorych kwalifikuje się do operacji, która jest jedyną metodą dającą szansę wyleczenia.
Objawy — i dlaczego pojawiają się późno
- Bezbolesna żółtaczka: zażółcenie skóry i białkówek, ciemny mocz, odbarwiony stolec, świąd
- Tępy ból w nadbrzuszu promieniujący do pleców, nasilający się na leżąco
- Postępujący spadek masy ciała bez odchudzania
- Brak apetytu i szybkie uczucie sytości
- Nowo rozpoznana cukrzyca u osoby szczupłej po 50. roku życia
- Tłuszczowe, jasne, trudne do spłukania stolce
- Nawracająca zakrzepica żylna
Dwa objawy zasługują na szczególną uwagę, bo bywają jedynymi wczesnymi sygnałami. Pierwszy to bezbolesna żółtaczka — żółtaczka w kamicy żółciowej boli, a w raku głowy trzustki narasta bezboleśnie, co bywa mylnie odbierane jako objaw mniej groźny. Drugi to nagłe pojawienie się cukrzycy u szczupłej osoby w starszym wieku, zwłaszcza w połączeniu ze spadkiem masy ciała: u części chorych cukrzyca wyprzedza rozpoznanie raka o kilkanaście miesięcy.
Ból pleców jest w tej chorobie objawem częstym i regularnie mylonym z dolegliwościami kręgosłupa. Charakterystyczne jest to, że nasila się w pozycji leżącej i zmniejsza przy pochyleniu do przodu — odwrotnie niż przy typowej dyskopatii.
Czynniki ryzyka
Najsilniejszym modyfikowalnym czynnikiem jest palenie papierosów, które odpowiada za około jedną czwartą zachorowań. Ryzyko zwiększają też: przewlekłe zapalenie trzustki, zwłaszcza dziedziczne, cukrzyca trwająca wiele lat, otyłość, nadużywanie alkoholu oraz obciążenie rodzinne. U około 10 procent chorych stwierdza się podłoże genetyczne, w tym mutacje BRCA1 i BRCA2 — te same, które wiążą się z rakiem piersi i jajnika.
Diagnostyka
Badaniem podstawowym jest tomografia komputerowa jamy brzusznej w protokole trzustkowym, oceniająca guz i jego stosunek do naczyń, co decyduje o operacyjności. Uzupełnieniem jest endoskopowa ultrasonografia z biopsją, pozwalająca pobrać materiał do badania histopatologicznego, oraz rezonans magnetyczny z oceną dróg żółciowych. Marker CA 19-9 służy do monitorowania leczenia, a nie do rozpoznawania — bywa podwyższony w żółtaczce z innych przyczyn i prawidłowy u części chorych.
Nie istnieje badanie przesiewowe dla populacji ogólnej. Nadzór prowadzi się wyłącznie u osób z obciążeniem genetycznym i rodzinnym, w wyspecjalizowanych ośrodkach.
Leczenie
Jedyną metodą dającą szansę wyleczenia jest operacja. W guzach głowy trzustki wykonuje się pankreatoduodenektomię, czyli operację Whipple’a — rozległy zabieg polegający na usunięciu głowy trzustki, dwunastnicy, pęcherzyka żółciowego i fragmentu dróg żółciowych, z odtworzeniem ciągłości przewodu pokarmowego. Powinien być wykonywany w ośrodkach o dużym doświadczeniu, bo liczba zabiegów wyraźnie przekłada się na wyniki.
U chorych nieoperacyjnych stosuje się chemioterapię, a przy guzach granicznie resekcyjnych — leczenie wstępne z ponowną oceną operacyjności. Bardzo ważne, choć często zaniedbywane, jest leczenie wspomagające: skuteczna kontrola bólu, w tym neuroliza splotu trzewnego, protezowanie dróg żółciowych przy żółtaczce, suplementacja enzymów trzustkowych przy biegunce tłuszczowej oraz wsparcie żywieniowe. Poprawiają one jakość życia bardziej niż jakikolwiek inny element opieki.
Najczęściej zadawane pytania
Bezbolesna żółtaczka oraz nagłe pojawienie się cukrzycy u szczupłej osoby po pięćdziesiątce, zwłaszcza ze spadkiem masy ciała. U części chorych cukrzyca wyprzedza rozpoznanie o kilkanaście miesięcy.
Bo żółtaczka w kamicy żółciowej boli, a w raku głowy trzustki narasta bezboleśnie. To bywa mylnie odbierane jako objaw mniej groźny.
Tak. Charakterystyczne jest to, że nasila się w pozycji leżącej i zmniejsza przy pochyleniu do przodu — odwrotnie niż przy typowej dyskopatii.
Nie dla populacji ogólnej. Marker CA 19-9 służy do monitorowania leczenia, a nie do rozpoznawania. Nadzór prowadzi się tylko u osób z obciążeniem genetycznym.