- zmiana skórna krwawi obficie i nie udaje się zatamować krwawienia
- plama zmieniła kształt, kolor lub wielkość w ciągu ostatnich miesięcy
- ma nierówne, postrzępione brzegi i niejednolity kolor
- swędzi, piecze, krwawi lub nie goi się
- pojawiła się nowa ciemna plama u osoby po czterdziestce
- pod paznokciem pojawił się ciemny pas, który się poszerza
- zmiana wyraźnie różni się od pozostałych na twoim ciele
- plamy są płaskie, jednolite i nie zmieniają się od lat
- przybywa ich z wiekiem na dłoniach i przedramionach
- przeszkadzają ci ze względów estetycznych
- nigdy nie byłeś na przeglądzie znamion
Nazwa plam wątrobowych jest myląca i pochodzi z czasów, gdy ich kolor kojarzono z chorobami wątroby. Dziś wiadomo, że nie mają z nią żadnego związku, a powstają wskutek wieloletniego działania promieniowania słonecznego na skórę. Melanocyty w miejscach najbardziej eksponowanych wytwarzają nadmiar barwnika, co daje płaskie, jednolicie zabarwione plamy o barwie od jasnobrązowej do ciemnobrunatnej. Pojawiają się typowo na grzbietach dłoni, przedramionach, dekolcie i twarzy, czyli tam, gdzie skóra przez lata była odsłonięta.
Same w sobie są całkowicie nieszkodliwe i nie przekształcają się w nowotwór. Ich znaczenie polega na czym innym: są widocznym dowodem skumulowanej dawki promieniowania, jaką otrzymała skóra, a ta dawka jest głównym czynnikiem ryzyka nowotworów skóry. Osoba z licznymi plamami soczewicowatymi ma więc podwyższone ryzyko innych zmian, w tym czerniaka i raka kolczystokomórkowego. Dlatego właściwą reakcją nie jest niepokój o same plamy, lecz regularne oglądanie całej skóry i ochrona przed słońcem.
Możliwe przyczyny
Zestawienie obejmuje zmiany, z którymi plamy soczewicowate bywają mylone, oraz choroby powodujące uogólnione przebarwienia skóry. Dwie pierwsze pozycje to zmiany wymagające oceny dermatologicznej, pozostałe to choroby, w których przebarwienia mają zupełnie inny charakter i rozmieszczenie.
| Możliwa przyczyna | Co ją odróżnia | Jak pilne |
|---|---|---|
| Czerniak | Zmiana asymetryczna, o nierównych brzegach, niejednolitym kolorze, średnicy powyżej sześciu milimetrów i, co najważniejsze, zmieniająca się w czasie. | ten sam dzień |
| Znamiona barwnikowe | Zmiany obecne od młodości lub pojawiające się do trzydziestego roku życia, zwykle symetryczne i jednolite, wymagające okresowej kontroli. | wizyta planowa |
| Choroba Bowena | Dobrze odgraniczone, czerwonobrunatne ognisko z łuską, powoli powiększające się, najczęściej na skórze eksponowanej na słońce. | ten sam dzień |
| Hemochromatoza | Uogólnione, szarobrunatne ściemnienie całej skóry, a nie pojedyncze plamy, z bólami stawów, zmęczeniem i cukrzycą. | wizyta planowa |
| Marskość wątroby | Zmiany skórne to pajączki naczyniowe, zaczerwienienie dłoni i żółtaczka, a nie brązowe plamy, z osłabieniem i powiększeniem obwodu brzucha. | ten sam dzień |
| Stłuszczenie wątroby | Nie daje przebarwień skóry, bywa natomiast związane z ciemnieniem skóry w zgięciach szyi i pach przy insulinooporności. | wizyta planowa |
Reguła ABCDE, czyli co sprawdzić w każdej plamie
Reguła ABCDE jest prostym narzędziem do samodzielnej oceny zmian barwnikowych i warto ją znać, bo pozwala wyłapać czerniaka na etapie, na którym jest w pełni uleczalny. Składa się z pięciu cech, a obecność choćby jednej uzasadnia wizytę u dermatologa. Najważniejsza jest ostatnia z nich, czyli zmiana w czasie, ponieważ nawet zmiana wyglądająca niewinnie, ale ewoluująca, wymaga obejrzenia. Warto raz w miesiącu obejrzeć całą skórę, w tym plecy z pomocą drugiej osoby lub lustra.
- A jak asymetria: połowy zmiany różnią się kształtem, gdy myślowo przetniesz ją na pół.
- B jak brzegi: nierówne, postrzępione, poszarpane lub rozmyte.
- C jak kolor: niejednolity, z odcieniami brązu, czerni, czerwieni lub bieli w jednej zmianie.
- D jak duży rozmiar: średnica powyżej sześciu milimetrów, czyli większa niż gumka na końcu ołówka.
- E jak ewolucja: zmiana wielkości, kształtu, koloru, a także świąd, krwawienie lub niegojenie się.
- Objaw brzydkiego kaczątka: zmiana wyraźnie odbiegająca wyglądem od pozostałych na twoim ciele.
Osobnej uwagi wymaga jedno umiejscowienie, które bywa pomijane przy samobadaniu. Ciemny, poszerzający się pas pod paznokciem, obejmujący całą jego długość i przechodzący na wał paznokciowy, może być czerniakiem podpaznokciowym. Bywa mylony z krwiakiem po urazie, ale krwiak przesuwa się wraz z odrostem paznokcia i po kilku miesiącach znika, a czerniak pozostaje w miejscu i się poszerza. Podobnie warto oglądać podeszwy stóp i przestrzenie między palcami, gdzie zmiany bywają zauważane późno.
Objawy, które zmieniają rozpoznanie
Przy przebarwieniach skóry istotne jest rozróżnienie zmian miejscowych od uogólnionego ściemnienia całej skóry, bo to drugie sugeruje chorobę ogólnoustrojową. Uogólnione szarobrunatne zabarwienie, zwłaszcza z bólami stawów, zmęczeniem i cukrzycą, przemawia za hemochromatozą, czyli nadmiernym gromadzeniem żelaza. Ciemnienie skóry w zgięciach szyi, pach i pachwin, o aksamitnej powierzchni, towarzyszy insulinooporności i cukrzycy. Natomiast ściemnienie z osłabieniem, spadkiem ciśnienia i chudnięciem nakazuje rozważyć niedoczynność kory nadnerczy.
- Uogólnione ściemnienie całej skóry, a nie pojedyncze plamy
- Aksamitne ciemnienie w zgięciach szyi, pach i pachwin
- Bóle stawów, zmęczenie i cukrzyca
- Osłabienie ze spadkami ciśnienia i chudnięciem
- Żółte zabarwienie skóry i białkówek
- Pajączki naczyniowe i zaczerwienienie dłoni
- Świąd, krwawienie lub niegojenie się zmiany
- Powiększone węzły chłonne w okolicy zmiany
Co robić do czasu wizyty
Najważniejsza jest dokumentacja fotograficzna, bo przy zmianach barwnikowych liczy się przede wszystkim ewolucja w czasie, a nie pojedynczy wygląd. Zdjęcia należy robić przy dziennym świetle, z tej samej odległości i z linijką lub monetą obok zmiany dla skali. Powtórzenie po miesiącu pozwala ocenić, czy zmiana rzeczywiście rośnie, czy tylko wydawała się większa. Taka dokumentacja jest dla dermatologa bardzo cenna i często rozstrzyga o decyzji między obserwacją a usunięciem.
Równolegle warto zadbać o ochronę przed słońcem, która jest jedyną skuteczną profilaktyką zarówno nowych plam, jak i nowotworów skóry. Krem z filtrem o wysokim współczynniku należy stosować codziennie na odsłonięte części ciała, także zimą i w pochmurne dni, bo promieniowanie przenika przez chmury. Szczególnie ważne są grzbiety dłoni i twarz, czyli miejsca eksponowane przez cały rok. Nie należy natomiast stosować na własną rękę preparatów wybielających ani zabiegów złuszczających na zmianę, której charakter nie został ustalony.
- Rób zdjęcia zmiany przy dziennym świetle, z linijką dla skali
- Powtórz zdjęcia po miesiącu i porównaj
- Obejrzyj całą skórę raz w miesiącu, także plecy i podeszwy stóp
- Sprawdź paznokcie pod kątem ciemnych, poszerzających się pasów
- Stosuj krem z wysokim filtrem codziennie na dłonie i twarz
- Unikaj solarium i opalania w godzinach największego nasłonecznienia
- Nie stosuj preparatów wybielających na niezdiagnozowaną zmianę
- Umów przegląd znamion, jeśli nigdy go nie miałeś
Jak przygotować się do wizyty
Dermatolog obejrzy zmiany dermatoskopem, czyli urządzeniem powiększającym z oświetleniem, które pozwala ocenić strukturę niewidoczną gołym okiem. Na wizytę warto przyjść bez makijażu i lakieru na paznokciach, bo oba uniemożliwiają ocenę części okolic. Najcenniejsze są zdjęcia dokumentujące zmianę w czasie oraz informacja, od kiedy zmiana istnieje i co się z nią działo. Ważny jest też wywiad dotyczący oparzeń słonecznych w dzieciństwie, korzystania z solarium oraz czerniaka w rodzinie.
- Zdjęcia zmiany z odstępem czasowym
- Od kiedy zmiana istnieje i co się z nią działo
- Czy swędzi, krwawi albo się nie goi
- Liczba przebytych oparzeń słonecznych, zwłaszcza w dzieciństwie
- Korzystanie z solarium
- Czerniak i inne nowotwory skóry w rodzinie
- Wizyta bez makijażu i bez lakieru na paznokciach
- Leki obniżające odporność, jeśli są przyjmowane
Najczęściej zadawane pytania
Nie, nazwa jest historyczna i myląca. Plamy soczewicowate powstają wskutek wieloletniego działania promieniowania słonecznego na skórę i pojawiają się tam, gdzie była ona najbardziej odsłonięta: na grzbietach dłoni, przedramionach, dekolcie i twarzy. Z wątrobą nie mają nic wspólnego.
Same w sobie nie. Ich znaczenie polega na tym, że są dowodem dużej skumulowanej dawki promieniowania słonecznego, a ta dawka jest głównym czynnikiem ryzyka nowotworów skóry. Osoba z licznymi plamami powinna więc regularnie oglądać skórę i chronić się przed słońcem.
Służy do tego reguła ABCDE: asymetria, nierówne brzegi, niejednolity kolor, średnica powyżej sześciu milimetrów oraz ewolucja, czyli zmiana w czasie. Plamy soczewicowate są płaskie, jednolite i nie zmieniają się od lat. Każda zmiana ewoluująca wymaga obejrzenia przez dermatologa.
Może to być krwiak po urazie albo czerniak podpaznokciowy. Różnicuje je zachowanie w czasie: krwiak przesuwa się wraz z odrostem paznokcia i po kilku miesiącach znika, a czerniak pozostaje w miejscu, poszerza się i często przechodzi na wał paznokciowy. Taki pas wymaga oceny dermatologicznej.
Tak, stosuje się między innymi zabiegi laserowe, krioterapię i preparaty rozjaśniające, ale są to wskazania estetyczne, a nie zdrowotne. Warunkiem jest wcześniejsza ocena dermatologiczna, bo usuwanie zmiany o nieustalonym charakterze uniemożliwia późniejsze rozpoznanie.
To zasada mówiąca, że zmiana wyraźnie odbiegająca wyglądem od pozostałych znamion na ciele danej osoby zasługuje na ocenę, nawet jeśli sama w sobie nie spełnia kryteriów ABCDE. Większość znamion u jednej osoby jest do siebie podobna, więc wyraźny odmieniec bywa istotnym sygnałem.