Padaczka: rodzaje napadów, diagnostyka i leczenie

Padaczka to nie jedna choroba, tylko grupa zaburzeń, których wspólną cechą jest skłonność do nawracających napadów wynikających z nieprawidłowych wyładowań w korze mózgu. Dotyczy około 1 procenta populacji, czyli w Polsce mniej więcej 400 tysięcy osób. Obraz napadu bywa bardzo różny — od kilkusekundowego zawieszenia wzroku po napad drgawkowy z utratą przytomności — i to właśnie ta różnorodność sprawia, że padaczka bywa rozpoznawana z dużym opóźnieniem. Przy prawidłowo dobranym leczeniu około 70 procent chorych osiąga pełną kontrolę napadów.

Napad a padaczka — to nie to samo

Pojedynczy napad drgawkowy w życiu nie oznacza padaczki. Napad może być objawem doraźnej przyczyny: niskiego poziomu cukru, hiponatremii, zatrucia, odstawienia alkoholu, urazu głowy albo — u małych dzieci — wysokiej gorączki. O padaczce mówimy wtedy, gdy napady nawracają bez uchwytnej przyczyny doraźnej albo gdy po pojedynczym napadzie badania wykazują wysokie ryzyko kolejnych. Rozróżnienie to jest istotne, bo napad objawowy leczy się, usuwając przyczynę, a nie lekiem przeciwpadaczkowym na lata.

Drgawki gorączkowe u dzieci między 6. miesiącem a 5. rokiem życia są zjawiskiem odrębnym i zwykle łagodnym. Występują przy szybko narastającej gorączce, trwają krótko i w większości nie prowadzą do padaczki. Wymagają jednak wykluczenia poważniejszej przyczyny, przede wszystkim zapalenia opon mózgowych, dlatego pierwszy taki epizod zawsze wymaga oceny lekarskiej.

Rodzaje napadów

Napady ogniskowe zaczynają się w jednym obszarze kory i objaw zależy od jego funkcji: drganie ręki, mrowienie połowy twarzy, zaburzenia mowy, dziwny zapach, uczucie déjà vu albo narastający niepokój w nadbrzuszu. Świadomość może być zachowana albo zaburzona — w tym drugim przypadku chory sprawia wrażenie nieobecnego, wykonuje automatyzmy: mlaska, skubie ubranie, chodzi bez celu, a po napadzie nic nie pamięta. Napad ogniskowy może przejść w napad obustronny drgawkowy.

Typ napadu	Jak wygląda	Czas trwania
Ogniskowy z zachowaną świadomością	Drganie, mrowienie, dziwne doznanie, chory pamięta	sekundy–2 minuty
Ogniskowy z zaburzoną świadomością	Zawieszenie, automatyzmy, niepamięć	1–3 minuty
Napad nieświadomości	Nagłe zawieszenie wzroku, przerwana czynność	5–20 sekund
Toniczno-kloniczny	Utrata przytomności, sztywnienie, drgawki, przygryzienie języka	1–3 minuty

Napady nieświadomości występują głównie u dzieci i bywają latami brane za brak koncentracji albo bujanie w obłokach. Dziecko na kilka sekund przerywa czynność, patrzy przed siebie, po czym wraca do tego, co robiło, bez świadomości przerwy. Napady te potrafią powtarzać się dziesiątki razy dziennie i realnie utrudniają naukę — a rozpoznaje się je łatwo, bo w badaniu EEG dają bardzo charakterystyczny zapis.

Pierwsza pomoc przy napadzie drgawkowym

• Zabezpiecz głowę — podłóż coś miękkiego, usuń twarde i ostre przedmioty
• Nie przytrzymuj chorego i nie próbuj przerwać drgawek siłą
• Nie wkładaj niczego do ust — to mit, języka nie da się połknąć
• Po ustaniu drgawek ułóż chorego w pozycji bocznej bezpiecznej
• Zmierz czas trwania napadu i zostań przy chorym do pełnego powrotu kontaktu
• Wezwij pogotowie, jeśli napad trwa dłużej niż 5 minut, powtarza się bez odzyskania przytomności, wystąpił pierwszy raz, dotyczy kobiety w ciąży lub doszło do urazu

Napad trwający ponad pięć minut albo seria napadów bez odzyskania świadomości to stan padaczkowy — sytuacja zagrożenia życia wymagająca natychmiastowego leczenia. Po zwykłym napadzie chory bywa splątany, senny i obolały nawet przez godzinę; to normalna faza ponapadowa, a nie powikłanie.

Diagnostyka

Najważniejszym „badaniem” jest dokładny opis napadu — najlepiej od świadka, bo sam chory zwykle nie pamięta jego przebiegu. Nagranie telefonem jest w tej sytuacji cenniejsze niż niejedno badanie dodatkowe. Elektroencefalografia rejestruje czynność bioelektryczną mózgu i może wychwycić zmiany napadowe, ale prawidłowy zapis między napadami nie wyklucza padaczki; przy wątpliwościach wykonuje się badanie po deprywacji snu lub wielogodzinne monitorowanie wideo-EEG.

Rezonans magnetyczny głowy służy do wykrycia przyczyny strukturalnej: stwardnienia hipokampa, zaburzenia rozwojowego kory, blizny po urazie lub udarze, guza. U dorosłych z pierwszym napadem jest badaniem obowiązkowym. Uzupełniająco wykonuje się badania krwi, w tym elektrolity i glukozę, oraz EKG — bo omdlenia kardiogenne bywają mylone z napadami padaczkowymi.

Leczenie

Leczenie polega na regularnym przyjmowaniu leku przeciwpadaczkowego dobranego do typu napadów. Zaczyna się od jednego leku w stopniowo zwiększanej dawce; jeśli nie zadziała, zmienia się go na inny, a dopiero potem stosuje politerapię. Dobór ma znaczenie: część leków skutecznych w napadach ogniskowych może nasilać napady nieświadomości i miokloniczne, dlatego samodzielna zmiana preparatu bywa szkodliwa.

Najczęstszą przyczyną nawrotu napadów u leczonego chorego jest pominięcie dawki. Do tego dochodzą niedosypianie, alkohol, gorączka i — u kobiet — wahania hormonalne. U około 30 procent chorych napady utrzymują się mimo dwóch prawidłowo dobranych leków; taką padaczkę nazywa się lekooporną i wymaga oceny w ośrodku specjalistycznym pod kątem leczenia operacyjnego, stymulacji nerwu błędnego lub diety ketogennej.

Codzienne bezpieczeństwo

Zasady są proste i dotyczą przede wszystkim sytuacji, w których napad byłby groźny. Prysznic zamiast kąpieli w wannie, drzwi łazienki otwierane na zewnątrz i niezamykane na klucz, ostrożność przy pływaniu wyłącznie w towarzystwie, unikanie wspinaczki i pracy na wysokości. Prowadzenie pojazdów jest możliwe po odpowiednio długim okresie bez napadów, określonym przepisami i potwierdzonym przez lekarza.

Warto też, żeby osoby z otoczenia — w pracy, w szkole — wiedziały, co robić. Padaczka bywa ukrywana z obawy przed reakcją, a to właśnie brak wiedzy świadków najczęściej prowadzi do niepotrzebnych szkód: przytrzymywania, wkładania przedmiotów do ust czy wożenia chorego samochodem zamiast wezwania pogotowia, gdy jest ono naprawdę potrzebne.

Najczęściej zadawane pytania