W pierwszej pomocy przy oparzeniu liczy się jedna czynność, wykonana dobrze: chłodzenie letnią, bieżącą wodą przez co najmniej 20 minut. Nie masło, nie pasta do zębów, nie lód. Prawidłowe schłodzenie w pierwszych minutach zmniejsza głębokość uszkodzenia, ból i ryzyko blizny — a wszystkie domowe metody, które w Polsce nadal krążą, w najlepszym razie nic nie dają, a w najgorszym pogłębiają uraz i utrudniają późniejsze leczenie.
Stopnie oparzenia
| Stopień | Głębokość | Wygląd | Gojenie |
|---|---|---|---|
| I | Naskórek | Zaczerwienienie, ból, bez pęcherzy | 3–7 dni, bez blizny |
| IIa | Powierzchowna skóra właściwa | Pęcherze, wilgotne, bardzo bolesne | 10–14 dni, zwykle bez blizny |
| IIb | Głęboka skóra właściwa | Blade, mniej bolesne, wolniejszy powrót ukrwienia | Ponad 3 tygodnie, blizna |
| III | Cała skóra | Biała lub brunatna, sucha, twarda, niebolesna | Wymaga przeszczepu skóry |
Zaskakującą, ale bardzo istotną wskazówką jest brak bólu. Oparzenie, które nie boli, jest zwykle głębsze i poważniejsze niż to, które boli bardzo — w pełnej grubości zniszczone zostają zakończenia nerwowe. Rana biała, sucha, twarda i niebolesna wymaga leczenia szpitalnego, choćby wyglądała spokojnie.
Ile powierzchni — reguła dziewiątek i reguła dłoni
Rozległość ocenia się regułą dziewiątek: głowa i szyja to 9 procent powierzchni ciała, każda kończyna górna 9, każda kończyna dolna 18, przód tułowia 18, tył 18, krocze 1. U dzieci proporcje są inne — głowa stanowi znacznie większy odsetek. Do oceny mniejszych oparzeń wygodniejsza jest reguła dłoni: powierzchnia dłoni poszkodowanego wraz z palcami to około 1 procent jego ciała.
Pierwsza pomoc
- Przerwij działanie czynnika — ugaś, odsuń, odetnij dopływ prądu
- Zdejmij biżuterię i ubranie z okolicy oparzenia, ale nie odrywaj tkaniny przyklejonej do rany
- Chłodź letnią bieżącą wodą (ok. 15–20°C) przez 20 minut, najlepiej w ciągu pierwszych 20 minut od urazu
- Osłoń ranę jałowym, niepylącym opatrunkiem lub czystą tkaniną
- Zabezpiecz poszkodowanego przed wychłodzeniem — okryj resztę ciała
- Podaj lek przeciwbólowy, jeśli poszkodowany jest przytomny
- Przy rozległych oparzeniach wezwij pogotowie
Chłodzenie ma sens także później niż po dwudziestu minutach — przynosi wtedy ulgę w bólu, choć nie zmienia już głębokości urazu. Przy rozległych oparzeniach, powyżej około 15 procent powierzchni ciała u dorosłego, chłodzi się ostrożnie i krótko, bo grozi to hipotermią, która jest realnym zagrożeniem u poszkodowanego z dużą raną.
Czego nigdy nie robić
- Nie smaruj masłem, olejem, śmietaną ani pastą do zębów — zatrzymują ciepło i zanieczyszczają ranę
- Nie przykładaj lodu ani bardzo zimnej wody — pogłębiają uszkodzenie tkanek
- Nie przebijaj pęcherzy — są jałową osłoną rany
- Nie stosuj waty i ligniny bezpośrednio na ranę
- Nie używaj środków dezynfekcyjnych barwiących skórę, bo utrudniają ocenę głębokości
Kiedy konieczny szpital
Leczenia szpitalnego wymagają: oparzenia obejmujące ponad 10 procent powierzchni ciała u dorosłego i ponad 5 procent u dziecka, wszystkie oparzenia III stopnia, oparzenia twarzy, rąk, stóp, krocza i okolic stawów, oparzenia okrężne obejmujące całą kończynę lub klatkę piersiową, oparzenia elektryczne i chemiczne oraz podejrzenie oparzenia dróg oddechowych.
Oparzenie dróg oddechowych podejrzewa się przy pożarze w zamkniętym pomieszczeniu, osmalonych włosach w nosie, sadzy w ustach, chrypce, kaszlu i duszności. Jest to stan pilny, bo narastający obrzęk krtani może w ciągu godzin zamknąć drogi oddechowe. Przy pożarze trzeba też pamiętać o zatruciu tlenkiem węgla, którego objawy — ból głowy, nudności, splątanie — bywają przypisywane samemu stresowi.
Oparzenia chemiczne
Postępowanie różni się w jednym istotnym punkcie: płukanie musi trwać znacznie dłużej, zwykle 30–60 minut bieżącą wodą. Substancję sypką strzepuje się na sucho przed rozpoczęciem płukania, żeby nie aktywować jej wodą. Nie stosuje się neutralizacji — próba zobojętnienia kwasu zasadą lub odwrotnie wytwarza ciepło i pogłębia oparzenie.
W warunkach domowych i budowlanych najczęstszym sprawcą są środki do udrażniania rur, wapno i świeży beton. Zasady, w tym mleczko cementowe, są groźniejsze od kwasów — wnikają głębiej i uszkadzają tkanki jeszcze długo po kontakcie, często zauważane dopiero po kilku godzinach. Każde oparzenie chemiczne oka wymaga natychmiastowego, długiego płukania i pilnej konsultacji okulistycznej.
Najczęściej zadawane pytania
Letnią bieżącą wodą o temperaturze około 15–20 stopni przez co najmniej 20 minut, najlepiej w ciągu pierwszych 20 minut od urazu. Nie lodem i nie bardzo zimną wodą.
Nie smarować masłem, olejem ani pastą do zębów, nie przykładać lodu, nie przebijać pęcherzy i nie odrywać tkaniny przyklejonej do rany.
Bo brak bólu oznacza zniszczenie zakończeń nerwowych w pełnej grubości skóry. Rana biała, sucha i twarda wymaga leczenia szpitalnego, choćby wyglądała spokojnie.
Nie. Próba zobojętnienia kwasu zasadą lub odwrotnie wytwarza ciepło i pogłębia oparzenie. Płucze się bieżącą wodą, zwykle 30–60 minut.