Niedobór witaminy D: objawy, badanie i dawkowanie

Niedobór witaminy D dotyczy w Polsce większości populacji, a w miesiącach jesienno-zimowych praktycznie wszystkich. Powód jest geograficzny: od października do marca kąt padania promieni słonecznych na naszej szerokości geograficznej nie pozwala na jej wytwarzanie w skórze, niezależnie od tego, ile czasu spędzamy na dworze. Witamina D nie jest zwykłą witaminą — działa jak hormon, a jej receptory znajdują się w kościach, mięśniach i komórkach układu odpornościowego.

Objawy

• Bóle kostne i mięśniowe, tkliwość kości przy ucisku
• Osłabienie siły mięśniowej, trudność z wstawaniem z krzesła
• Przewlekłe zmęczenie
• Częstsze infekcje dróg oddechowych
• Pogorszenie nastroju, zwłaszcza jesienią i zimą
• U dzieci — krzywica: opóźnione ząbkowanie, zniekształcenia kości, bruzda Harrisona
• U dorosłych — osteomalacja i zwiększone ryzyko złamań

Objawy są niespecyficzne i łatwo je przypisać czemu innemu, dlatego niedobór rozpoznaje się na podstawie badania, a nie samych dolegliwości. Znaczenie ma natomiast to, że długotrwały niedobór prowadzi do wtórnej nadczynności przytarczyc, ubytku masy kostnej i osteoporozy, a u osób starszych — do osłabienia mięśni i częstszych upadków.

Kto jest szczególnie zagrożony

Ryzyko jest większe u osób starszych, u których zdolność skóry do syntezy witaminy D wyraźnie maleje, u osób z ciemną karnacją, otyłych — bo witamina D magazynuje się w tkance tłuszczowej i staje się mniej dostępna — a także u osób pracujących w pomieszczeniach, zakrywających ciało i stosujących stale filtry przeciwsłoneczne. Osobną grupę stanowią chorzy z zaburzeniami wchłaniania, po operacjach bariatrycznych, z chorobami wątroby i nerek oraz przyjmujący leki przeciwpadaczkowe i glikokortykosteroidy.

Badanie i normy

Stężenie 25(OH)D	Interpretacja
poniżej 20 ng/ml	Niedobór — wymaga leczenia
20–30 ng/ml	Stężenie suboptymalne
30–50 ng/ml	Stężenie optymalne
powyżej 100 ng/ml	Stężenie toksyczne

Oznacza się metabolit 25(OH)D, a nie samą witaminę D ani jej postać aktywną — to częsty błąd przy zlecaniu badań. Rutynowe oznaczanie u wszystkich zdrowych osób nie jest konieczne, bo zalecenia profilaktyczne można stosować bez badania. Warto je natomiast wykonać u osób z grupy ryzyka, z chorobami kości, z zaburzeniami wchłaniania oraz przed rozpoczęciem leczenia dużymi dawkami.

Dawkowanie

Zgodnie z zaleceniami dla populacji Polski dorośli powinni przyjmować 1000–2000 jednostek dziennie w okresie od września do kwietnia, a osoby z grup ryzyka i o ograniczonej ekspozycji na słońce — przez cały rok. Osoby starsze, powyżej 75. roku życia, wymagają dawek wyższych, a osoby otyłe zwykle dwukrotnie większych niż osoby z prawidłową masą ciała. Niemowlęta otrzymują 400 jednostek dziennie od pierwszych dni życia, niezależnie od sposobu karmienia.

W stwierdzonym niedoborze stosuje się dawki lecznicze przez 1–3 miesiące, a następnie przechodzi na dawki podtrzymujące, kontrolując stężenie po około 3 miesiącach. Witaminę D przyjmuje się z posiłkiem zawierającym tłuszcz, bo jest rozpuszczalna w tłuszczach — przyjęta na czczo wchłania się znacznie gorzej.

Czego nie robić

Witamina D jest kumulowana w organizmie i jej przedawkowanie jest realnie możliwe, w przeciwieństwie do witamin rozpuszczalnych w wodzie. Popularne w internecie „megadawki” rzędu kilkudziesięciu tysięcy jednostek dziennie prowadzą do hiperkalcemii, której objawami są nudności, wymioty, wzmożone pragnienie, wielomocz, osłabienie i zaburzenia rytmu serca, a w konsekwencji do kamicy nerkowej i uszkodzenia nerek.

Nie ma też podstaw, by traktować witaminę D jako lek na wszystko. Uzupełnienie niedoboru poprawia stan kości i mięśni oraz zmniejsza ryzyko infekcji dróg oddechowych u osób z niedoborem, ale suplementacja u osób z prawidłowym stężeniem nie daje dodatkowych korzyści. Sensowna zasada brzmi: uzupełniać do normy, a nie ponad nią — i pamiętać, że przy prawidłowym poziomie warto sprawdzić także gospodarkę żelazem i witaminę B12, bo objawy zmęczenia bywają wspólne.

Najczęściej zadawane pytania