- mrowienie pojawiło się nagle razem z osłabieniem połowy ciała, zaburzeniem mowy lub opadnięciem kącika ust
- utraciłeś kontrolę nad oddawaniem moczu lub stolca
- pojawiło się zniesienie czucia w okolicy krocza i wewnętrznej strony ud
- obie nogi szybko słabną i nie możesz chodzić
- osłabienie siły nogi narasta albo pojawiło się opadanie stopy
- objawy szybko postępują w ciągu dni
- na stopie pojawiła się niegojąca się rana lub owrzodzenie
- jedna noga jest zimna, blada i bolesna, bez wyczuwalnego tętna
- mrowienie pojawiło się po urazie kręgosłupa
- mrowienie obu stóp narasta stopniowo od miesięcy
- nasila się w nocy i przy leżeniu
- towarzyszy mu pieczenie i uczucie chodzenia po wacie
- objawy pojawiają się po dłuższym siedzeniu lub staniu
Mrowienie, drętwienie i pieczenie stóp to objawy uszkodzenia lub podrażnienia nerwów obwodowych, a ich rozkład mówi o tym, gdzie leży przyczyna. Najważniejsze pytanie brzmi: czy objawy są symetryczne, czy dotyczą jednej nogi. Objawy symetryczne, obejmujące obie stopy i narastające ku górze, przemawiają za polineuropatią, czyli uszkodzeniem wielu nerwów obwodowych przez czynnik ogólnoustrojowy. Charakterystyczny jest układ skarpetek, w którym zaburzenia czucia kończą się na określonej wysokości, symetrycznie po obu stronach.
Objawy jednostronne mają zupełnie inne podłoże i wskazują na ucisk konkretnego nerwu lub korzenia nerwowego. Typowa jest wtedy rwa kulszowa, w której mrowienie i ból biegną od pośladka przez tył uda do łydki i stopy, nasilają się przy kaszlu i przy podnoszeniu wyprostowanej nogi. Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, bo w pierwszym przypadku diagnostyka idzie w stronę badań krwi, a w drugim w stronę obrazowania kręgosłupa. Sprawdzenie symetrii objawów zajmuje chwilę i warto zrobić to przed wizytą.
Możliwe przyczyny
Zestawienie obejmuje przyczyny symetryczne i jednostronne. Warto zwrócić uwagę na dwie pozycje niedoborowe, bo rozpoznaje się je prostym badaniem krwi, a wczesne wyrównanie niedoboru zatrzymuje postęp uszkodzenia nerwów, który później bywa nieodwracalny.
| Możliwa przyczyna | Co ją odróżnia | Jak pilne |
|---|---|---|
| Neuropatia cukrzycowa | Symetryczne mrowienie i pieczenie obu stóp w układzie skarpetek, narastające latami, nasilone nocą, z gorszym gojeniem ran i zaburzeniami czucia. | ten sam dzień |
| Polineuropatia z innych przyczyn | Symetryczne zaburzenia czucia zaczynające się od stóp i postępujące ku górze, często z osłabieniem odruchów, przy alkoholu, chorobach nerek i lekach. | wizyta planowa |
| Niedobór witaminy B12 | Mrowienie z zaburzeniami równowagi i pamięci, częste u wegan, osób po operacjach żołądka i przyjmujących metforminę lub leki na kwasowość. | ten sam dzień |
| Niedobór żelaza i zespół niespokojnych nóg | Nieprzyjemne uczucie w nogach z przymusem poruszania nimi, nasilone wieczorem i w spoczynku, ustępujące przy ruchu. | wizyta planowa |
| Rwa kulszowa | Jednostronne mrowienie i ból biegnące od pośladka przez tył uda do łydki i stopy, nasilane kaszlem i podnoszeniem wyprostowanej nogi. | ten sam dzień |
| Dyskopatia lędźwiowa | Objawy jednostronne, zależne od pozycji ciała, nasilane siadaniem i pochylaniem, czasem z osłabieniem siły nogi i opadaniem stopy. | ten sam dzień |
| Stwardnienie rozsiane | Objawy u osoby młodej, pojawiające się rzutami, zmienne w czasie i umiejscowieniu, często z zaburzeniami widzenia i równowagi. | ten sam dzień |
| Przewlekła niewydolność żylna | Uczucie ciężkości, mrowienia i obrzęku nóg nasilające się po całym dniu stania, ustępujące po uniesieniu kończyn, z widocznymi żylakami. | wizyta planowa |
Symetria objawów rozstrzyga kierunek
Ocena symetrii jest prostym, ale bardzo skutecznym narzędziem różnicującym i można ją przeprowadzić samodzielnie. Warto usiąść, zamknąć oczy i poprosić kogoś o delikatne dotykanie obu stóp w tych samych miejscach, porównując odczucia. Istotne jest też ustalenie, do jakiej wysokości sięgają zaburzenia czucia i czy granica jest po obu stronach taka sama. Polineuropatia daje obraz symetryczny z wyraźną granicą, a ucisk korzenia obejmuje wąskie pasmo po jednej stronie.
- Obie stopy symetrycznie, granica na tej samej wysokości: polineuropatia, diagnostyka od badań krwi.
- Objawy zaczęły się od palców stóp i postępują ku górze: typowy przebieg polineuropatii.
- Jedna noga, pasmo od pośladka przez tył uda do stopy: rwa kulszowa.
- Objawy nasilane kaszlem i kichaniem: ucisk korzenia nerwowego.
- Przymus poruszania nogami wieczorem, ulga przy ruchu: zespół niespokojnych nóg.
- Mrowienie z ciężkością nóg po całym dniu stania: niewydolność żylna.
- Mrowienie nagłe, z osłabieniem połowy ciała: podejrzenie udaru, wezwij pomoc.
Warto znać zestaw badań, który przy symetrycznym mrowieniu stóp wykonuje się niemal zawsze, bo wychwytuje przyczyny odwracalne. Obejmuje glukozę na czczo lub hemoglobinę glikowaną, witaminę B12, morfologię, ferrytynę, badanie tarczycy oraz kreatyninę z oceną czynności nerek. Wykrycie niedoboru witaminy B12 ma tu znaczenie szczególne, bo wczesne wyrównanie zatrzymuje postęp uszkodzenia, a przy długim opóźnieniu zmiany bywają nieodwracalne. Na niedobór narażone są zwłaszcza osoby na diecie roślinnej, po operacjach żołądka oraz przyjmujące metforminę i leki hamujące wydzielanie kwasu.
Objawy, które zmieniają rozpoznanie
Objawy towarzyszące decydują o pilności i kierunku diagnostyki. Najpilniejszym zestawem jest zniesienie czucia w okolicy krocza z zaburzeniami oddawania moczu i osłabieniem obu nóg, czyli zespół ogona końskiego, wymagający operacji w ciągu godzin. Drugim jest szybko postępujące osłabienie obu nóg w ciągu dni, bo tak zaczynają się niektóre ostre choroby nerwów obwodowych wymagające leczenia szpitalnego. Trzecim niegojąca się rana na stopie u osoby z cukrzycą, ponieważ połączenie neuropatii z niedokrwieniem prowadzi do poważnych powikłań.
- Zniesienie czucia w okolicy krocza
- Zaburzenia oddawania moczu lub stolca
- Szybko postępujące osłabienie obu nóg
- Opadanie stopy i potykanie się
- Niegojąca się rana lub owrzodzenie na stopie
- Jedna noga zimna, blada, bez tętna
- Zaburzenia równowagi i pamięci
- Zaburzenia widzenia u osoby młodej
- Bladość i szybkie męczenie się
Jakie badania to wyjaśnią
Diagnostyka opiera się na badaniu neurologicznym, badaniach krwi wykrywających przyczyny odwracalne oraz badaniu przewodnictwa nerwowego. Obrazowanie kręgosłupa wykonuje się wtedy, gdy objawy są jednostronne i wskazują na ucisk korzenia nerwowego.
- Rezonans magnetyczny obrazuje krążki międzykręgowe i korzenie nerwowe odcinka lędźwiowego przy objawach jednostronnych, a przy podejrzeniu choroby ośrodkowego układu nerwowego mózg i rdzeń.
Co robić do czasu wizyty
Najbardziej wartościowe jest wykonanie podstawowych badań krwi przed wizytą, bo najczęstsze przyczyny symetrycznego mrowienia rozpoznaje się właśnie w ten sposób. Warto też przejrzeć listę leków, ponieważ niektóre z nich same uszkadzają nerwy obwodowe, w tym część leków stosowanych w chemioterapii i w leczeniu gruźlicy, a także długotrwale przyjmowana metformina, obniżająca stężenie witaminy B12. Osobno należy wspomnieć o alkoholu, bo przewlekłe spożycie jest jedną z najczęstszych przyczyn polineuropatii, a informacja ta bywa zaniżana.
Przy zaburzeniach czucia w stopach codzienna pielęgnacja nabiera znaczenia, którego wcześniej nie miała. Stopy trzeba oglądać każdego dnia, także podeszwy i przestrzenie między palcami, bo rana przy upośledzonym czuciu bywa niebolesna i zauważana zbyt późno. Nie wolno ogrzewać stóp termoforem ani gorącą wodą, ponieważ grozi to oparzeniem, którego chory nie poczuje. Obuwie powinno być dobrze dopasowane i sprawdzane przed założeniem, a paznokcie obcinane prosto, żeby uniknąć wrastania.
- Wykonaj glukozę, witaminę B12, morfologię, ferrytynę i badanie tarczycy
- Przejrzyj listę leków pod kątem uszkadzających nerwy
- Podaj rzetelnie spożycie alkoholu
- Oglądaj stopy codziennie, także podeszwy i między palcami
- Nie ogrzewaj stóp termoforem ani gorącą wodą
- Noś dobrze dopasowane obuwie i sprawdzaj je przed założeniem
- Sprawdź, czy objawy są symetryczne i do jakiej wysokości sięgają
- Przy niewydolności żylnej unoś nogi i rozważ pończochy uciskowe
Jak przygotować się do wizyty
Neurolog oceni czucie, siłę mięśniową i odruchy, dlatego na wizytę warto przyjść w ubraniu umożliwiającym odsłonięcie obu nóg. Najważniejsze informacje to symetria objawów, kierunek ich szerzenia się oraz tempo narastania, bo objawy postępujące w ciągu dni mają zupełnie inne znaczenie niż narastające latami. Konieczna jest pełna lista leków oraz rzetelna informacja o spożyciu alkoholu. Warto przynieść wyniki badań krwi, a przy cukrzycy wartości glikemii i hemoglobiny glikowanej z ostatnich lat, bo pokazują stopień wyrównania choroby.
- Czy objawy są symetryczne i do jakiej wysokości sięgają
- Od kiedy trwają i jak szybko narastają
- Czy towarzyszy im osłabienie siły albo potykanie się
- Wyniki glukozy, witaminy B12, morfologii i badania tarczycy
- Pełna lista leków, w tym metformina i leki na kwasowość
- Rzetelna informacja o spożyciu alkoholu
- Dieta, zwłaszcza roślinna, i przebyte operacje żołądka
- Przy cukrzycy wartości hemoglobiny glikowanej z ostatnich lat
Najczęściej zadawane pytania
Objawy symetryczne, obejmujące obie stopy i postępujące ku górze w układzie skarpetek, przemawiają za polineuropatią, czyli uszkodzeniem wielu nerwów obwodowych przez czynnik ogólnoustrojowy. Najczęściej odpowiada za nią cukrzyca, alkohol, niedobór witaminy B12 i choroby tarczycy.
Podstawowy zestaw to glukoza na czczo lub hemoglobina glikowana, witamina B12, morfologia, ferrytyna, badanie tarczycy i kreatynina. Ten panel wychwytuje najczęstsze przyczyny odwracalne, a ich wczesne wyrównanie zatrzymuje postęp uszkodzenia nerwów.
Pośrednio tak, bo długotrwale przyjmowana obniża wchłanianie witaminy B12, a jej niedobór uszkadza nerwy obwodowe. Dlatego u osób leczonych metforminą przez lata zaleca się okresowe oznaczanie stężenia witaminy B12, zwłaszcza gdy pojawią się zaburzenia czucia.
To nieprzyjemne uczucie w nogach połączone z przymusem poruszania nimi, nasilające się wieczorem i w spoczynku, a ustępujące przy ruchu. Często wiąże się z niedoborem żelaza, dlatego diagnostyka obejmuje oznaczenie ferrytyny, a wyrównanie niedoboru wyraźnie zmniejsza objawy.
Gdy pojawia się nagle razem z osłabieniem połowy ciała, zaburzeniem mowy lub opadnięciem kącika ust, bo tak objawia się udar. Natychmiastowej pomocy wymaga też zniesienie czucia w okolicy krocza z zaburzeniami oddawania moczu i osłabieniem obu nóg.
Bo przy neuropatii czucie temperatury jest upośledzone i chory nie poczuje oparzenia, a rana na stopie goi się u niego znacznie gorzej i łatwo ulega zakażeniu. Stopy ogrzewa się skarpetami i ruchem, a każdego dnia ogląda, także podeszwy i przestrzenie między palcami.