- nagle straciłeś wzrok w jednym oku
- zaburzeniom widzenia towarzyszy opadnięcie kącika ust, zaburzenie mowy lub osłabienie połowy ciała
- pojawiło się podwójne widzenie razem z silnym bólem głowy i wymiotami
- liczba mroczków wzrosła nagle, jakby ktoś sypnął pieprzem przed okiem
- widzisz błyski światła, zwłaszcza w kąciku oka i po ciemku
- część pola widzenia zasłania cień lub zasłona przesuwająca się od boku
- pojawił się silny ból oka z zaczerwienieniem, zamazanym widzeniem i kolorowymi kołami wokół świateł
- mroczki wystąpiły po urazie głowy lub oka
- pojedyncze nitki i kropki przesuwające się z ruchem oka, obecne od dawna
- mroczki widoczne głównie na jasnym tle, niezmienne od miesięcy
- ciemnienie przed oczami przy szybkim wstawaniu
- mroczki z bladością i szybkim męczeniem się
Pod nazwą mroczków kryją się co najmniej trzy zupełnie różne zjawiska i od ich rozróżnienia zależy pilność postępowania. Pierwsze to męty ciała szklistego, czyli drobne zmętnienia w żelu wypełniającym gałkę oczną, widoczne jako nitki, kropki lub pajęczynki przesuwające się wraz z ruchem oka. Drugie to mroczki w sensie zaciemnienia pola widzenia, czyli uczucie ciemności przed oczami przy wstawaniu, które nie ma nic wspólnego z okiem i wynika ze spadku ciśnienia. Trzecie to zaburzenia widzenia pochodzenia mózgowego, w tym aura migrenowa i objawy udaru.
Męty ciała szklistego są zjawiskiem bardzo częstym i w większości przypadków całkowicie nieszkodliwym, zwłaszcza u osób krótkowzrocznych i po pięćdziesiątce. Z wiekiem żel wypełniający oko kurczy się i odwarstwia od siatkówki, co powoduje pojawienie się nowych mętów. Problem polega na tym, że ten sam proces może pociągnąć siatkówkę i doprowadzić do jej przedarcia, a następnie odwarstwienia, które nieleczone prowadzi do utraty wzroku. Dlatego kluczowe jest nie to, czy męty są, lecz czy pojawiły się nagle i czy towarzyszą im błyski.
Możliwe przyczyny
Zestawienie obejmuje przyczyny okulistyczne, naczyniowe i neurologiczne, bo pod tym samym określeniem chorzy opisują bardzo różne doznania. Warto zwrócić uwagę na to, czy objaw dotyczy jednego oka, czy obu, ponieważ zaburzenia obuoczne wskazują raczej na przyczynę mózgową niż oczną.
| Możliwa przyczyna | Co ją odróżnia | Jak pilne |
|---|---|---|
| Udar mózgu i przemijające niedokrwienie | Nagła utrata części pola widzenia w obu oczach lub jednooczne zaniewidzenie, często z zaburzeniem mowy, czucia lub siły połowy ciała. | pilne, 112 |
| Ostry atak jaskry | Silny ból oka i połowy głowy z zaczerwienieniem, zamazanym widzeniem, kolorowymi kołami wokół świateł, nudnościami i wymiotami. | pilne, 112 |
| Aura migrenowa | Migoczące zygzaki lub ubytek pola widzenia narastające przez kilkanaście minut i ustępujące, zwykle przed bólem głowy, obuocznie. | wizyta planowa |
| Niedociśnienie i hipotonia ortostatyczna | Ciemnienie przed oczami przy szybkim wstawaniu, trwające kilkanaście sekund, z zawrotami głowy i ustępujące po przysiadzie. | wizyta planowa |
| Niedokrwistość | Mroczki przy wysiłku i zmianie pozycji, z bladością, zadyszką, kołataniem serca i szybkim męczeniem się. | wizyta planowa |
| Nadciśnienie tętnicze | Zaburzenia widzenia przy bardzo wysokich wartościach ciśnienia, często z bólem głowy, dusznością i krwawieniem z nosa. | ten sam dzień |
| Retinopatia cukrzycowa | Postępujące pogorszenie widzenia i nagłe pojawienie się licznych mętów przy wylewie do ciała szklistego, u osoby z wieloletnią cukrzycą. | ten sam dzień |
Trzy pytania, które rozstrzygają pilność
Przed wizytą warto odpowiedzieć sobie na trzy pytania, bo ich zestaw wystarcza, żeby ocenić, czy sprawa jest pilna. Pierwsze dotyczy czasu: czy objaw jest nowy, czy towarzyszy od lat. Drugie dotyczy oka: czy zasłonięcie jednego oka usuwa objaw, co wskazuje na przyczynę oczną, czy występuje obuocznie, co kieruje ku mózgowi. Trzecie dotyczy objawów towarzyszących, przede wszystkim błysków światła i cienia w polu widzenia.
- Objaw od lat, niezmienny: najczęściej nieszkodliwe męty ciała szklistego, wymagają jedynie planowej kontroli.
- Nagły przyrost liczby mętów: pilna ocena okulistyczna, także gdy nic nie boli.
- Błyski światła, zwłaszcza w kąciku oka i po ciemku: możliwe pociąganie siatkówki, ocena tego samego dnia.
- Cień lub zasłona wchodząca od boku pola widzenia: obraz odwarstwienia siatkówki, stan nagły.
- Objaw znika po zasłonięciu jednego oka: przyczyna leży w tym oku.
- Objaw obuoczny, ten sam fragment pola widzenia: kierunek mózgowy, rozważa się migrenę i niedokrwienie.
- Ciemnienie tylko przy wstawaniu: spadek ciśnienia, nie choroba oka.
Odwarstwienie siatkówki zasługuje na podkreślenie, bo należy do tych chorób, w których wynik leczenia zależy wprost od czasu zgłoszenia. Objawy są bezbolesne, co usypia czujność: najpierw pojawiają się błyski i nagły przyrost mętów, a dopiero potem cień wchodzący od boku, który stopniowo powiększa się ku środkowi. Jeśli odwarstwienie obejmie plamkę, czyli centralną część siatkówki, ostrość widzenia nie wraca w pełni nawet po udanej operacji. Dlatego przy błyskach i nagłym przyroście mętów okulistę odwiedza się tego samego dnia, a nie za tydzień.
Objawy, które zmieniają rozpoznanie
Objawy towarzyszące porządkują rozpoznanie i wyznaczają, do kogo się zgłosić. Silny ból oka z zaczerwienieniem, zamazanym widzeniem i kolorowymi kołami wokół świateł tworzy zestaw charakterystyczny dla ostrego ataku jaskry, w którym opóźnienie grozi trwałą utratą wzroku. Objawy neurologiczne, czyli zaburzenie mowy, osłabienie połowy ciała i opadnięcie kącika ust, przesuwają sprawę do udaru. Natomiast bladość, kołatanie serca i szybkie męczenie się kierują ku niedokrwistości, którą rozpoznaje się prostą morfologią.
- Błyski światła widoczne po ciemku
- Cień lub zasłona wchodząca od boku pola widzenia
- Silny ból oka z zaczerwienieniem i kolorowymi kołami wokół świateł
- Nagła utrata wzroku w jednym oku
- Zaburzenie mowy, osłabienie połowy ciała
- Podwójne widzenie
- Bladość, kołatanie serca, zadyszka przy wysiłku
- Bardzo wysokie wartości ciśnienia tętniczego
Jakie badania to wyjaśnią
Podstawą jest badanie dna oka po rozszerzeniu źrenic, które okulista wykonuje w gabinecie i które rozstrzyga większość przypadków. Badania obrazowe mózgu wykonuje się wtedy, gdy zaburzenia widzenia są obuoczne albo towarzyszą im objawy neurologiczne.
- Rezonans magnetyczny obrazuje drogę wzrokową i mózg, wykrywa ogniska niedokrwienne oraz zmiany uciskające nerw wzrokowy przy zaburzeniach obuocznych.
Co robić do czasu wizyty
Najważniejsze jest ustalenie, czy objaw wymaga wizyty dziś, czy można ją zaplanować, a do tego wystarczą trzy pytania opisane wyżej. Przy podejrzeniu odwarstwienia siatkówki należy unikać wysiłku fizycznego, schylania się i dźwigania do czasu oceny okulistycznej. Warto też sprawdzić zakres pola widzenia, zasłaniając kolejno jedno i drugie oko i patrząc na prosty wzór, na przykład kratkę kafelków, bo ubytki i zniekształcenie linii są łatwe do zauważenia w ten sposób. Wynik takiego sprawdzenia warto zanotować.
Przy mroczkach pochodzenia naczyniowego, czyli ciemnieniu przed oczami przy wstawaniu, postępowanie jest zupełnie inne i sprowadza się do nawodnienia oraz powolnej pionizacji. Warto zmierzyć ciśnienie w pozycji leżącej i po minucie stania, bo różnica potwierdza hipotonię ortostatyczną bez żadnego dodatkowego sprzętu. Osoby przyjmujące leki na nadciśnienie i moczopędne powinny zgłosić objaw lekarzowi, ponieważ bardzo często odpowiada za niego dawka leku. Do czasu wyjaśnienia przyczyny nie należy prowadzić samochodu, jeśli objawy pojawiają się nagle.
- Sprawdź, czy objaw znika po zasłonięciu jednego oka
- Sprawdź pole widzenia każdego oka osobno, patrząc na kratkę
- Przy błyskach i nagłym przyroście mętów unikaj wysiłku i dźwigania
- Zmierz ciśnienie leżąc i po minucie stania
- Zanotuj, kiedy objaw się pojawia i jak długo trwa
- Nie prowadź samochodu przy nagłych zaburzeniach widzenia
- Zabierz na wizytę okulary i wyniki wcześniejszych badań wzroku
Jak przygotować się do wizyty
Okulista rozszerzy źrenice kroplami, aby obejrzeć siatkówkę na całym obwodzie, i po takim badaniu widzenie pozostaje nieostre przez kilka godzin. Z tego powodu na wizytę nie należy przyjeżdżać samochodem, tylko zaplanować powrót w inny sposób. Warto zabrać okulary lub informację o wadzie wzroku, ponieważ wysoka krótkowzroczność istotnie zwiększa ryzyko odwarstwienia siatkówki. Przydatne są też wyniki wcześniejszych badań dna oka, jeśli były wykonywane, oraz informacja o cukrzycy i jej czasie trwania.
- Od kiedy trwa objaw i czy pojawił się nagle
- Czy dotyczy jednego oka, czy obu
- Czy występują błyski światła
- Czy w polu widzenia pojawił się cień
- Wada wzroku i noszone okulary
- Cukrzyca i czas jej trwania
- Przebyte operacje oka i urazy
- Zaplanowany powrót bez prowadzenia samochodu
Najczęściej zadawane pytania
Pojedyncze nitki i kropki przesuwające się wraz z ruchem oka, obecne od lat, to zwykle nieszkodliwe męty ciała szklistego. Groźny jest nagły przyrost ich liczby, zwłaszcza z błyskami światła lub cieniem w polu widzenia, bo tak zaczyna się odwarstwienie siatkówki.
Najczęściej pociąganie siatkówki przez kurczący się żel wypełniający gałkę oczną. Zjawisko bywa niegroźne, ale może zapowiadać przedarcie i odwarstwienie siatkówki, dlatego wymaga oceny okulistycznej z rozszerzeniem źrenic, najlepiej tego samego dnia.
Objawy są bezbolesne i występują w charakterystycznej kolejności: najpierw błyski światła i nagły przyrost mętów, potem cień lub zasłona wchodząca od boku pola widzenia i powiększająca się ku środkowi. Wynik leczenia zależy od czasu zgłoszenia, dlatego nie wolno z tym czekać.
To hipotonia ortostatyczna, czyli chwilowy spadek ciśnienia przy pionizacji, a nie choroba oka. Krew nie nadąża z powrotem do mózgu, pojawiają się mroczki ustępujące po kilkunastu sekundach. Sprzyjają jej odwodnienie, upał, leki na ciśnienie i moczopędne.
Aura narasta powoli, przez kilkanaście minut, ma charakter pozytywny, czyli chory widzi migoczące zygzaki lub światła, i ustępuje samoistnie. Objawy udaru pojawiają się nagle i mają charakter ubytkowy, czyli coś znika z pola widzenia. Pierwsza w życiu aura wymaga oceny lekarskiej.
Nie należy tego robić przez kilka godzin po badaniu. Krople rozszerzające źrenice powodują nieostre widzenie i nadwrażliwość na światło, utrzymujące się zwykle od czterech do sześciu godzin. Warto zaplanować powrót komunikacją albo poprosić kogoś o podwiezienie.