Mętny mocz: infekcja, kamica czy dieta

Prawidłowy mocz jest klarowny i ma barwę od jasnosłomkowej do bursztynowej, a jego zmętnienie oznacza, że pojawiła się w nim zawiesina cząstek. Cząstkami tymi bywają komórki zapalne i bakterie, kryształy soli mineralnych, śluz, komórki nabłonka albo domieszka wydzieliny z dróg rodnych. Każda z tych sytuacji wygląda w kubku podobnie, więc samo spojrzenie na mocz nie rozstrzyga niczego, a rozstrzyga badanie ogólne, tanie i powszechnie dostępne. Warto jednak wiedzieć, na co zwrócić uwagę, zanim po nie sięgniemy.

Najprostszym pytaniem jest to, czy mętności towarzyszą jakiekolwiek objawy ze strony układu moczowego. Pieczenie przy oddawaniu moczu, częste parcie z oddawaniem małych porcji, ból w podbrzuszu i nieprzyjemny zapach składają się na typowy obraz zakażenia pęcherza i uzasadniają wizytę oraz badanie moczu. Mętność występująca bez żadnych dolegliwości, zwłaszcza w pierwszej porannej porcji albo przy małej ilości wypijanych płynów, zwykle nie oznacza choroby. Bywa też, że mocz mętnieje dopiero po odstaniu w kubku i to również jest zjawiskiem fizycznym, a nie objawem.

Możliwe przyczyny

Zestawienie porządkuje przyczyny według tego, co jest zawiesiną w moczu: komórki zapalne z bakteriami, kryształy soli mineralnych, wydzielina z dróg rodnych albo białko. Dwie pozycje dotyczą chorób, przy których mętny mocz jest objawem wtórnym i najłatwiej go przeoczyć: cukrzyca oraz przewlekła choroba nerek. W obu przypadkach rozpoznanie zaczyna się od badań, które można wykonać tego samego dnia.

Mętność z objawami i bez objawów

Podział na mętność z objawami i bez objawów jest najprostszym narzędziem, jakim dysponuje chory przed wizytą, i prowadzi do dwóch zupełnie różnych ścieżek. Mętność z pieczeniem, parciem i bólem podbrzusza oznacza prawdopodobne zakażenie i wymaga badania ogólnego moczu, a często także posiewu. Mętność bez żadnych dolegliwości najczęściej wynika z zagęszczenia moczu przy małej ilości wypijanych płynów albo z obecności kryształów fosforanowych, które wytrącają się szczególnie po posiłku bogatym w nabiał i po odstaniu próbki. W tej drugiej sytuacji wystarcza zwykle zwiększenie ilości płynów i obserwacja.

Warto też zwrócić uwagę na pienienie się moczu, bo bywa mylone z mętnością, a oznacza coś zupełnie innego. Trwała, drobnopęcherzykowa piana utrzymująca się na powierzchni przez kilkadziesiąt sekund przemawia za obecnością białka i jest sygnałem wymagającym oceny nerek. Pojedyncze duże pęcherze znikające po kilku sekundach nie mają znaczenia i pojawiają się przy silnym strumieniu lub po środkach czystości pozostałych w muszli. Różnica polega na trwałości piany i na tym, czy zjawisko powtarza się przy każdym oddaniu moczu.

• Mętny z pieczeniem, parciem i bólem podbrzusza: zakażenie układu moczowego.
• Mętny z gorączką i bólem okolicy lędźwiowej: zajęcie nerek, pilna wizyta.
• Mętny po epizodzie silnego bólu promieniującego do pachwiny: kamica nerkowa.
• Mętny i pienisty, z obrzękami: białkomocz, ocena nerek.
• Mętny bez objawów, tylko rano lub przy małym piciu: zagęszczenie moczu.
• Mętnieje dopiero po odstaniu w kubku: kryształy soli, zjawisko fizyczne.
• Mętny z upławami i rybim zapachem: domieszka wydzieliny pochwowej.
• Mętny, obfity, o słodkawym zapachu, z pragnieniem: podejrzenie cukrzycy.

Sposób pobrania próbki decyduje o tym, czy wynik będzie wiarygodny, a błędy na tym etapie są najczęstszą przyczyną fałszywych rozpoznań. Mocz pobiera się z pierwszej porannej porcji, po dokładnym podmyciu się czystą wodą, ze środkowego strumienia, czyli pierwszą porcję oddaje się do toalety, a dopiero kolejną do pojemnika. Pojemnik musi być jałowy, kupiony w aptece, a nie przypadkowy słoiczek, i powinien trafić do laboratorium w ciągu godziny, najwyżej dwóch, przechowywany do tego czasu w lodówce. Kobiety nie powinny oddawać moczu do badania w czasie miesiączki, bo domieszka krwi zmienia wynik i badanie trzeba będzie powtórzyć.

Objawy, które zmieniają rozpoznanie

Najważniejszą granicą przy zakażeniu układu moczowego jest ta między pęcherzem a nerkami, bo dzieli chorych na leczonych w domu i wymagających pilnej oceny. Zapalenie pęcherza daje objawy miejscowe: pieczenie, parcie, częste oddawanie małych porcji i ból w podbrzuszu, zwykle bez gorączki. Zajęcie nerek dokłada do tego gorączkę powyżej trzydziestu ośmiu stopni, dreszcze, ból w okolicy lędźwiowej, nudności i wyraźnie gorsze samopoczucie ogólne. Ból okolicy lędźwiowej nasilający się przy wstrząśnięciu okolicy nerki jest w tym obrazie objawem charakterystycznym i wymaga wizyty tego samego dnia.

Osobną grupę stanowią sytuacje, w których zakażenie układu moczowego przestaje być chorobą banalną niezależnie od nasilenia objawów. Należy do nich ciąża, ponieważ nieleczone zakażenie zwiększa ryzyko powikłań położniczych, a także cukrzyca, kamica, wady układu moczowego i obecność cewnika. U mężczyzn każde zakażenie układu moczowego wymaga uwagi, bo jest rzadsze i częściej wskazuje na przeszkodę w odpływie moczu lub na zapalenie gruczołu krokowego. Do tego dochodzi grupa chorych po przeszczepieniu narządu i przyjmujących leki obniżające odporność, u których objawy bywają skąpe mimo ciężkiego przebiegu.

• Gorączka powyżej trzydziestu ośmiu stopni z dreszczami
• Ból okolicy lędźwiowej nasilający się przy wstrząśnięciu
• Nudności i wymioty
• Widoczna krew w moczu
• Brak możliwości oddania moczu mimo parcia
• Ciąża
• Cukrzyca, kamica lub cewnik w pęcherzu
• Zakażenie u mężczyzny
• Obrzęki wokół oczu i kostek oraz pienisty mocz
• Nawroty kilka razy w roku

Jakie badania to wyjaśnią

Podstawą jest badanie ogólne moczu, które rozstrzyga większość przypadków, uzupełnione przy objawach zakażenia posiewem z antybiogramem. Do tego dochodzi kreatynina z oceną czynności nerek, glukoza oraz ultrasonografia układu moczowego przy nawrotach i przy podejrzeniu kamicy. Poniższe badanie wykonuje się w wybranych sytuacjach, gdy podstawowa diagnostyka nie wyjaśniła przyczyny.

• Cystoskopia pozwala obejrzeć wnętrze pęcherza i cewki przy nawracających zakażeniach, przy krwiomoczu bez uchwytnej przyczyny oraz przy podejrzeniu zmian w ścianie pęcherza.

Co robić do czasu wizyty

Przy podejrzeniu zakażenia pęcherza podstawą jest picie większej ilości wody i nieodkładanie wizyty w toalecie, bo zaleganie moczu sprzyja namnażaniu bakterii. Pomaga ciepło na podbrzusze i leki przeciwbólowe dostępne bez recepty, natomiast nie należy sięgać po antybiotyk pozostały z poprzedniego leczenia. Przyjęcie antybiotyku na własną rękę przed pobraniem moczu ma dwie złe konsekwencje: zafałszowuje posiew, który przestaje wskazywać właściwy lek, i sprzyja narastaniu oporności bakterii. Jeżeli objawy są nasilone, lepiej umówić wizytę tego samego dnia niż leczyć się resztkami z apteczki.

Jeżeli mętność występuje bez objawów, sensowne jest proste sprawdzenie w domu przed wizytą. Przez trzy dni pij od dwóch do dwóch i pół litra wody dziennie, rozłożonej równomiernie, i obserwuj, czy mocz się klaruje, bo samo zagęszczenie ustępuje szybko. Zwróć uwagę na związek mętności z posiłkami bogatymi w nabiał oraz na to, czy próbka mętnieje dopiero po odstaniu. Zapisz, o jakiej porze dnia mocz jest mętny i czy dotyczy to każdej porcji, a także czy pojawia się piana utrzymująca się dłużej niż kilkadziesiąt sekund.

• Pij od dwóch do dwóch i pół litra wody dziennie
• Nie odkładaj wizyty w toalecie, gdy czujesz parcie
• Nie przyjmuj antybiotyku pozostałego z poprzedniego leczenia
• Przy bólu stosuj ciepło na podbrzusze i leki przeciwbólowe
• Zapisz porę dnia, o której mocz jest mętny
• Sprawdź, czy mocz mętnieje dopiero po odstaniu
• Zwróć uwagę na trwałą pianę na powierzchni
• Kobiety: nie oddawaj moczu do badania w czasie miesiączki
• Kup jałowy pojemnik w aptece
• Przy gorączce z bólem okolicy lędźwiowej zgłoś się tego samego dnia

Jak przygotować się do wizyty

Najbardziej praktyczne przygotowanie to przyniesienie prawidłowo pobranej próbki moczu albo pobranie jej rano w dniu wizyty. Mocz z pierwszej porannej porcji, ze środkowego strumienia, po podmyciu czystą wodą, w jałowym pojemniku z apteki, dostarczony w ciągu godziny lub dwóch, daje wynik wiarygodny. Jeżeli objawy nawracają, warto poprosić o posiew moczu z antybiogramem, bo wskazuje lek działający na konkretne bakterie i skraca leczenie. Posiew trzeba pobrać przed rozpoczęciem antybiotyku, co jest kolejnym powodem, by nie leczyć się na własną rękę.

Z informacji przygotuj listę wcześniejszych zakażeń z datami i zastosowanymi antybiotykami, bo od tego zależy wybór leczenia przy nawrotach. Zanotuj, czy objawy wiążą się ze współżyciem, ze stosowaną antykoncepcją, ze zmianą partnera lub z okresem okołomenopauzalnym, bo wszystkie te czynniki mają znaczenie u kobiet. U mężczyzn istotne są objawy ze strony gruczołu krokowego: słaby strumień, trudność w rozpoczęciu mikcji, wstawanie w nocy i uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza. Zabierz też wyniki wcześniejszych badań moczu, kreatyniny i glukozy, jeśli je masz.

• Prawidłowo pobrana próbka moczu z pierwszej porannej porcji
• Jałowy pojemnik z apteki i dostarczenie próbki w ciągu godziny
• Prośba o posiew z antybiogramem przy nawrotach
• Lista wcześniejszych zakażeń z datami i lekami
• Związek objawów ze współżyciem i antykoncepcją
• U mężczyzn objawy ze strony gruczołu krokowego
• Wcześniejsze wyniki badania moczu, kreatyniny i glukozy
• Informacja o kamicy, cukrzycy i cewnikowaniu
• Ilość wypijanych płynów na dobę
• Leki przyjmowane na stałe

Najczęściej zadawane pytania