Małopłytkowość to obniżenie liczby płytek krwi poniżej 150 tysięcy w mikrolitrze. Sama liczba mówi jednak mniej, niż się wydaje: przy 100 tysiącach zwykle nie dzieje się nic, przy 50 tysiącach można bezpiecznie przejść większość zabiegów, a ryzyko samoistnych krwawień pojawia się dopiero poniżej 20 tysięcy. Dlatego pierwszym pytaniem po nieprawidłowym wyniku nie jest „jak podnieść płytki”, tylko „dlaczego ich ubyło” — i czy wynik w ogóle jest prawdziwy.
Najpierw wyklucz małopłytkowość rzekomą
Zaskakująco częstą przyczyną nieprawidłowego wyniku jest artefakt laboratoryjny. W probówce z antykoagulantem EDTA płytki niektórych osób zlepiają się w agregaty, których analizator nie zlicza — wynik pokazuje ciężką małopłytkowość u osoby całkowicie zdrowej, bez żadnych objawów. Rozpoznaje się to, oglądając rozmaz pod mikroskopem i powtarzając badanie z krwi pobranej na cytrynian.
To pierwsza rzecz do sprawdzenia przy izolowanym obniżeniu płytek u osoby bez wybroczyn i siniaków. Pominięcie tego kroku prowadzi do niepotrzebnej diagnostyki, a czasem do niepotrzebnego leczenia.
Objawy
- Drobne, czerwone wybroczyny, najczęściej na podudziach
- Siniaki po niewielkich urazach lub bez urazu
- Krwawienia z dziąseł i nosa
- Obfite i przedłużające się miesiączki
- Przedłużone krwawienie po skaleczeniu
- Krwawe pęcherze na błonie śluzowej jamy ustnej — objaw ciężkiej małopłytkowości
Krwawienia w skazie płytkowej mają inny charakter niż w hemofilii: są powierzchowne, śluzówkowo-skórne, drobne i liczne, a nie głębokie i rozległe. Wybroczyny nie bledną pod uciskiem szklanką — tym różnią się od zwykłej wysypki. Pojawienie się krwawych pęcherzy w jamie ustnej jest sygnałem alarmowym, bo zapowiada ryzyko krwawienia wewnętrznego.
Przyczyny
| Mechanizm | Przykłady |
|---|---|
| Zmniejszone wytwarzanie | Choroby szpiku, białaczka, chemioterapia, niedobór B12 i kwasu foliowego, alkohol |
| Zwiększone niszczenie | Małopłytkowość immunologiczna, leki, infekcje, choroby autoimmunologiczne |
| Sekwestracja | Powiększona śledziona, najczęściej w marskości wątroby |
| Rozcieńczenie i zużycie | Masywne przetoczenia, DIC, sepsa |
Osobno warto wymienić przyczyny polekowe, bo są częste i odwracalne: heparyna, niektóre antybiotyki, leki przeciwpadaczkowe, chinina, a także preparaty dostępne bez recepty. Przegląd wszystkich przyjmowanych leków i suplementów jest przy małopłytkowości badaniem równie ważnym jak morfologia. Podobnie zakażenie Helicobacter pylori bywa przyczyną małopłytkowości immunologicznej, a jego eradykacja u części chorych normalizuje liczbę płytek.
Małopłytkowość immunologiczna (ITP)
To najczęstsza postać izolowanej małopłytkowości u osób bez innych chorób. Układ odpornościowy produkuje przeciwciała przeciw własnym płytkom, które są następnie niszczone w śledzionie. U dzieci najczęściej występuje po infekcji wirusowej i ustępuje samoistnie w ciągu kilku miesięcy. U dorosłych częściej ma przebieg przewlekły.
Rozpoznanie stawia się przez wykluczenie — nie ma testu potwierdzającego. Konieczne jest wykonanie rozmazu, badań w kierunku HIV, HCV i Helicobacter pylori, oceny tarczycy oraz przeciwciał przeciwjądrowych, bo ITP bywa objawem tocznia rumieniowatego. Biopsję szpiku wykonuje się u osób starszych i przy nietypowym obrazie.
Leczenie
Leczy się nie liczbę, lecz chorego. Przy płytkach powyżej 30 tysięcy i braku krwawień u wielu pacjentów wystarcza obserwacja. Leczenie rozpoczyna się przy niższych wartościach, przy krwawieniach oraz przed planowanymi zabiegami. Pierwszą linią są glikokortykosteroidy, a w sytuacjach pilnych — dożylne immunoglobuliny, które podnoszą liczbę płytek w ciągu 1–2 dni.
W postaci przewlekłej stosuje się agonistów receptora trombopoetyny pobudzające wytwarzanie płytek, rytuksymab, a jako opcję trwałą — usunięcie śledziony. Przetoczenia koncentratu krwinek płytkowych rezerwuje się dla krwawień zagrażających życiu, bo w ITP przetoczone płytki są niszczone równie szybko jak własne.
Niezależnie od przyczyny obowiązuje unikanie leków przeciwpłytkowych i niesteroidowych leków przeciwzapalnych, ostrożność przy goleniu i zabiegach stomatologicznych oraz rezygnacja ze sportów kontaktowych przy niskich wartościach. Nagły, silny ból głowy, zaburzenia świadomości albo krwawienie z przewodu pokarmowego u chorego z małopłytkowością wymagają natychmiastowej pomocy.
Najczęściej zadawane pytania
Nie. Częstą przyczyną jest artefakt laboratoryjny — w probówce z EDTA płytki niektórych osób zlepiają się i analizator ich nie zlicza. Rozstrzyga rozmaz i powtórzenie badania na cytrynianie.
Przy 100 tysiącach zwykle nic się nie dzieje, przy 50 tysiącach można bezpiecznie przejść większość zabiegów, a ryzyko samoistnych krwawień pojawia się poniżej 20 tysięcy.
Są powierzchowne i śluzówkowo-skórne: drobne wybroczyny, siniaki, krwawienia z dziąseł. W hemofilii są głębokie — wylewy do stawów i mięśni.
Przede wszystkim przyjmowane leki i suplementy, bo przyczyny polekowe są częste i odwracalne. Warto też zbadać w kierunku HIV, HCV i Helicobacter pylori.