Jaskra: objawy, badania i leczenie

Jaskra jest drugą na świecie przyczyną nieodwracalnej ślepoty, a jej najgroźniejsza cecha to brak objawów przez wiele lat. Uszkodzenie nerwu wzrokowego postępuje powoli, od obwodu pola widzenia do centrum, a mózg uzupełnia braki tak sprawnie, że chory zauważa problem dopiero wtedy, gdy ubytki są rozległe. Utraconego pola widzenia nie da się odzyskać — całe leczenie polega na zatrzymaniu dalszych szkód. Dlatego w jaskrze wszystko rozstrzyga się na etapie badań profilaktycznych.

Co się dzieje w oku

W oku stale produkowana jest ciecz wodnista, która odżywia rogówkę i soczewkę, a następnie odpływa przez kąt przesączania. Gdy odpływ jest utrudniony, ciśnienie wewnątrzgałkowe rośnie i uciska włókna nerwu wzrokowego w tarczy nerwu. Włókna obumierają, a w polu widzenia pojawiają się ubytki. Warto jednak wiedzieć, że u części chorych ciśnienie pozostaje w normie — to jaskra normalnego ciśnienia, w której decydujące znaczenie ma słabsze ukrwienie nerwu.

Do czynników ryzyka należą: wiek powyżej 40 lat, jaskra u krewnych pierwszego stopnia, wysoka krótkowzroczność, cukrzyca, niskie ciśnienie tętnicze i epizody spadków ciśnienia w nocy, migrena, zespół Raynauda, przewlekłe stosowanie glikokortykosteroidów oraz przebyte urazy oka. Osoby z tej grupy powinny badać się częściej niż raz na kilka lat.

Dwie postacie o zupełnie różnym przebiegu

Jaskra otwartego kąta stanowi około 90 procent przypadków. Przebiega bezobjawowo przez lata, ubytki pola widzenia narastają powoli i niepostrzeżenie, a rozpoznanie stawia się najczęściej przypadkiem, podczas badania okulistycznego. Ostrość wzroku w centrum pozostaje długo prawidłowa, co uspokaja chorych i opóźnia diagnozę.

Jaskra zamkniętego kąta bywa dramatyczna. Nagłe zablokowanie odpływu powoduje gwałtowny wzrost ciśnienia i ostry atak: bardzo silny ból oka i głowy, zaczerwienienie, twarda gałka oczna w dotyku, nudności i wymioty, widzenie kolorowych kół wokół źródeł światła i gwałtowne pogorszenie widzenia. To stan nagły — bez leczenia w ciągu kilku–kilkunastu godzin dochodzi do trwałego uszkodzenia nerwu wzrokowego.

Ostry atak jaskry bywa mylony z migreną albo z zatruciem pokarmowym, bo nudności i wymioty potrafią przesłonić objawy oczne. Silny jednostronny ból głowy z zaczerwienionym okiem i pogorszeniem widzenia zawsze wymaga pilnej oceny okulistycznej, a nie leku przeciwbólowego.

Badania

• Pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego — podstawowy, ale sam w sobie niewystarczający
• Ocena tarczy nerwu wzrokowego w dnie oka
• Badanie pola widzenia (perymetria)
• OCT — pomiar grubości warstwy włókien nerwowych, wykrywa zmiany przed ubytkami w polu widzenia
• Gonioskopia — ocena kąta przesączania, rozstrzyga o postaci jaskry
• Pachymetria — grubość rogówki, wpływa na interpretację pomiaru ciśnienia

Samo prawidłowe ciśnienie nie wyklucza jaskry, a podwyższone nie przesądza o rozpoznaniu — dlatego badanie przesiewowe polegające wyłącznie na „dmuchnięciu w oko” jest niewystarczające. Pełne badanie okulistyczne z oceną dna oka warto wykonać po 40. roku życia, a przy obciążeniu rodzinnym wcześniej, i powtarzać co 1–2 lata.

Leczenie

Celem leczenia jest obniżenie ciśnienia wewnątrzgałkowego do wartości docelowej, przy której proces się zatrzymuje. Podstawą są krople: analogi prostaglandyn stosowane raz dziennie wieczorem, beta-blokery, inhibitory anhydrazy węglanowej i alfa-agoniści, często w preparatach złożonych. Skuteczność zależy tu przede wszystkim od regularności — a jaskra jest chorobą, w której pacjent nie odczuwa żadnej różnicy po zakropleniu, więc łatwo o zaniedbanie.

Alternatywą lub uzupełnieniem jest laserowa trabekuloplastyka, coraz częściej proponowana jako leczenie pierwszego rzutu, oraz zabiegi operacyjne — trabekulektomia, implanty drenujące i mniej inwazyjne procedury MIGS. W jaskrze zamkniętego kąta wykonuje się irydotomię laserową, która tworzy w tęczówce mikroskopijny otwór wyrównujący ciśnienie i zapobiega kolejnym atakom; wykonuje się ją profilaktycznie także w drugim oku.

Poza leczeniem obniżającym ciśnienie warto zadbać o kontrolę ciśnienia tętniczego, wyrównanie cukrzycy, rzucenie palenia i umiarkowaną aktywność fizyczną, która korzystnie wpływa na ukrwienie nerwu wzrokowego. Odradza się natomiast ćwiczenia z długotrwałym zwieszaniem głowy w dół oraz podnoszenie bardzo dużych ciężarów z zatrzymaniem oddechu.

Najczęściej zadawane pytania