- oddychasz szybko, masz przyspieszone tętno i czujesz się skrajnie osłabiony
- pojawiło się splątanie, senność lub zaburzenia świadomości
- skóra jest blada, sina lub marmurkowata, a dłonie i stopy zimne
- nie oddajesz moczu od wielu godzin
- pojawiła się wysypka, która nie blednie przy ucisku szklanką
- masz sztywność karku i silny ból głowy z gorączką
- dreszcze wystąpiły u osoby po chemioterapii lub z obniżoną odpornością
- dreszcze są wstrząsające i powtarzają się kilka razy na dobę
- gorączce towarzyszy ból okolicy lędźwiowej lub pieczenie przy oddawaniu moczu
- gorączce towarzyszy ból prawego podżebrza i żółte zabarwienie skóry
- masz duszność, kaszel z odkrztuszaniem ropnej wydzieliny lub ból w klatce piersiowej
- gorączka utrzymuje się dłużej niż trzy dni
- wystąpiły po powrocie z podróży do krajów tropikalnych
- masz cewnik, wszczepione urządzenie lub niedawno przebyłeś zabieg
- pojawiło się bolesne, gorące zaczerwienienie skóry szerzące się z godziny na godzinę
- dreszcze towarzyszą typowej infekcji górnych dróg oddechowych i ustępują w ciągu kilku dni
- pojawiają się okresowo bez gorączki
- towarzyszą im zlewne poty nocne od tygodni
- występują razem z bólami stawów po ukąszeniu kleszcza
- pojawiają się z uczuciem głodu i potami, a leczysz się na cukrzycę
- chcesz sprawdzić morfologię i wskaźniki stanu zapalnego
Dreszcze są mechanizmem obronnym, a nie chorobą: mięśnie kurczą się rytmicznie i mimowolnie, wytwarzając ciepło potrzebne do podniesienia temperatury ciała do nowej wartości nastawionej przez ośrodek termoregulacji. Dlatego chory odczuwa wtedy zimno i szuka koca, choć jego temperatura właśnie rośnie. Po osiągnięciu docelowej wartości dreszcze ustępują, a pojawia się uczucie gorąca. Zrozumienie tego mechanizmu tłumaczy, dlaczego dreszcze zapowiadają gorączkę i dlaczego okrywanie się w ich trakcie jest naturalne, choć nie powinno być nadmierne.
Znaczenie diagnostyczne ma nie sam fakt wystąpienia dreszczy, tylko ich nasilenie i kontekst. Dreszcze wstrząsające, przy których drżenie jest tak silne, że dzwonią zęby, trzęsie się łóżko i nie da się ich opanować, przemawiają za zakażeniem bakteryjnym i wymagają uwagi, zwłaszcza gdy powtarzają się kilka razy na dobę. Dreszcze nawracające w regularnych odstępach każą pomyśleć o zakażeniu dróg moczowych, dróg żółciowych i o zakażeniach przywiezionych z podróży. Najważniejsze jest jednak rozpoznanie objawów sepsy, opisanych niżej, bo w niej liczy się każda godzina.
Możliwe przyczyny
Zestawienie zaczyna się od sepsy, mimo że nie jest przyczyną najczęstszą, ponieważ jako jedyna wymaga reakcji liczonej w godzinach i dlatego musi być rozpoznawana przez wykluczenie, a nie na końcu. Dalej wymieniono typowe ogniska zakażenia dające wstrząsające dreszcze: płuca, drogi moczowe i drogi żółciowe. Hipoglikemia znalazła się w tabeli dlatego, że drżenie z zimnym potem bywa brane za dreszcze infekcyjne, a wymaga zupełnie innego postępowania.
| Możliwa przyczyna | Co ją odróżnia | Jak pilne |
|---|---|---|
| Sepsa | Wstrząsające dreszcze z przyspieszonym oddechem i tętnem, splątaniem, spadkiem ciśnienia, zimnymi i marmurkowatymi kończynami oraz zmniejszonym oddawaniem moczu. | pilne, 112 |
| Zapalenie płuc | Dreszcze z wysoką gorączką, kaszlem z ropną wydzieliną, dusznością i bólem w klatce piersiowej nasilającym się przy głębokim wdechu. | ten sam dzień |
| Grypa | Nagły początek z dreszczami, wysoką gorączką, silnymi bólami mięśni i stawów, bólem głowy i skrajnym osłabieniem, w sezonie zachorowań. | wizyta planowa |
| Odmiedniczkowe zapalenie nerek | Dreszcze z gorączką, bólem okolicy lędźwiowej nasilającym się przy wstrząśnięciu, pieczeniem przy oddawaniu moczu, częstym parciem i nudnościami. | ten sam dzień |
| Zakażenie dróg żółciowych | Dreszcze z gorączką, bólem prawego podżebrza i żółtym zabarwieniem skóry oraz białek oczu, po epizodach bólu po tłustym posiłku, z odbarwionym stolcem. | pilne, 112 |
| Kamica nerkowa z zakażeniem | Dreszcze i gorączka pojawiające się po napadzie falującego bólu okolicy lędźwiowej promieniującego do pachwiny, z krwią w moczu i nudnościami. | pilne, 112 |
| Borelioza | Dreszcze ze stanami podgorączkowymi, bólami stawów i zmęczeniem po ukąszeniu kleszcza, często z powiększającym się obwodowo rumieniem w miejscu ukłucia. | ten sam dzień |
| Hipoglikemia | Drżenie całego ciała z zimnym potem, kołataniem serca, uczuciem głodu i splątaniem, bez gorączki, ustępujące po zjedzeniu czegoś słodkiego. | ten sam dzień |
Objawy sepsy, które trzeba znać
Sepsa to gwałtowna, nieprawidłowa reakcja organizmu na zakażenie, prowadząca do uszkodzenia własnych narządów, a jej rozpoznanie jest trudne, bo zaczyna się jak zwykła infekcja. Kluczowa różnica polega na tym, że w sepsie pogorszenie następuje szybko, w ciągu godzin, i dotyczy stanu ogólnego, a nie tylko miejsca zakażenia. Objawy, które muszą zaniepokoić, to przyspieszony oddech, przyspieszone tętno, splątanie lub nadmierna senność, bardzo niskie ciśnienie, zimne i marmurkowate kończyny oraz zmniejszone oddawanie moczu. Osobnym sygnałem jest poczucie chorego lub bliskich, że dzieje się coś dużo poważniejszego niż zwykła infekcja, i tego wrażenia nie należy lekceważyć.
Sepsa nie zawsze przebiega z wysoką gorączką i to jedna z najczęstszych pułapek. U osób starszych, u chorych po chemioterapii oraz przyjmujących leki obniżające odporność temperatura bywa prawidłowa, a nawet obniżona, natomiast dominują splątanie, osłabienie i nagłe pogorszenie sprawności. U małych dzieci niepokoić powinny wiotkość, trudność w dobudzeniu, brak reakcji, przyspieszony oddech, brak moczu oraz wysypka nieblednąca przy ucisku szklanką. W każdej z tych sytuacji nie czeka się do rana i nie leczy się w domu, tylko wzywa pomoc, ponieważ skuteczność leczenia zależy od czasu, w jakim zostanie podjęte.
- Przyspieszony oddech i tętno: pilny sygnał, wezwij pomoc.
- Splątanie, senność, brak kontaktu: pilny sygnał.
- Zimne, blade lub marmurkowate kończyny: pilny sygnał.
- Brak moczu od wielu godzin: pilny sygnał.
- Wysypka nieblednąca przy ucisku szklanką: wezwij pomoc natychmiast.
- Prawidłowa temperatura u osoby starszej z nagłym splątaniem: sepsa bez gorączki.
- Wstrząsające dreszcze powtarzające się kilka razy na dobę: zakażenie bakteryjne.
- Dreszcze u osoby po chemioterapii: pilna ocena, nie czekaj.
Pomocne jest wiedzieć, gdzie najczęściej kryje się ognisko zakażenia dające wstrząsające dreszcze, bo to kieruje pytaniami, jakie zada lekarz. Najczęstsze są płuca, drogi moczowe, drogi żółciowe, skóra i tkanki miękkie oraz wszelkie sztuczne materiały wprowadzone do organizmu: cewniki naczyniowe i moczowe, protezy stawów, wszczepione urządzenia kardiologiczne. U osób po zabiegach stomatologicznych i z wadami zastawek trzeba pomyśleć o zakażeniu wsierdzia, które daje przewlekłą gorączkę z dreszczami, osłabieniem i chudnięciem. U osób wracających z krajów tropikalnych każda gorączka z dreszczami wymaga pilnego wykluczenia malarii, ponieważ jej ciężka postać rozwija się w ciągu godzin, a rozpoznaje się ją prostym badaniem krwi.
Objawy, które zmieniają rozpoznanie
Objawy towarzyszące dreszczom najczęściej wskazują miejsce zakażenia i to one kierują dalszą diagnostyką. Kaszel z ropną wydzieliną, duszność i ból w klatce piersiowej nasilający się przy głębokim wdechu przemawiają za zapaleniem płuc. Ból okolicy lędźwiowej nasilający się przy wstrząśnięciu, pieczenie przy oddawaniu moczu i częste parcie wskazują na zakażenie nerek. Ból prawego podżebrza z żółtaczką i gorączką to zakażenie dróg żółciowych, wymagające leczenia szpitalnego. Bolesne, gorące zaczerwienienie skóry szerzące się z godziny na godzinę to zakażenie tkanek miękkich, przy którym tempo narastania decyduje o pilności.
Druga grupa objawów odciąga uwagę od typowej infekcji i każe szukać innych przyczyn. Zlewne poty nocne wymagające zmiany pościeli, utrzymujące się tygodniami razem z gorączką bez uchwytnej przyczyny, chudnięciem i powiększonymi węzłami chłonnymi, wymagają diagnostyki w kierunku chorób układu chłonnego oraz gruźlicy. Dreszcze bez gorączki, z zimnym potem, uczuciem głodu, kołataniem serca i splątaniem, ustępujące po zjedzeniu czegoś słodkiego, przemawiają za niedocukrzeniem, zwłaszcza u osób leczonych na cukrzycę. Osobno warto wspomnieć o dreszczach pojawiających się po rozpoczęciu nowego leku, ponieważ gorączka polekowa jest rozpoznaniem realnym, choć stawianym rzadko.
- Kaszel z ropną wydzieliną i duszność
- Ból w klatce piersiowej przy głębokim wdechu
- Ból okolicy lędźwiowej i pieczenie przy oddawaniu moczu
- Ból prawego podżebrza z żółtaczką
- Bolesne, gorące zaczerwienienie skóry
- Sztywność karku i silny ból głowy
- Zlewne poty nocne utrzymujące się tygodniami
- Chudnięcie i powiększone węzły chłonne
- Powrót z podróży do krajów tropikalnych
- Cewnik, proteza stawu lub wszczepione urządzenie
Co robić do czasu wizyty
W trakcie dreszczy okryj się i ogrzej, bo organizm właśnie podnosi temperaturę i walka z tym nie ma sensu, ale nie owijaj się nadmiernie, gdy dreszcze ustąpią i pojawi się uczucie gorąca, ponieważ utrudnia to oddawanie ciepła. Mierz temperaturę regularnie, na przykład co cztery godziny, i zapisuj wyniki z godzinami, bo przebieg gorączki w ciągu doby jest dla lekarza istotną informacją. Pij dużo płynów, ponieważ przy gorączce zapotrzebowanie rośnie, a odwodnienie samo pogarsza stan. Leki przeciwgorączkowe stosuj zgodnie z ulotką i notuj godziny ich przyjęcia, żeby nie mylić poprawy z działaniem leku.
Najważniejsze jest obserwowanie objawów ogólnych, a nie samej wysokości gorączki, bo to one decydują o pilności. Zwracaj uwagę na liczbę oddechów na minutę, na to, czy chory jest w pełni przytomny i zorientowany, na barwę i ciepłotę skóry oraz na to, kiedy ostatnio oddał mocz. Jeżeli pojawia się przyspieszony oddech, splątanie, zimne i marmurkowate kończyny albo brak moczu, wezwij pomoc niezależnie od tego, czy gorączka jest wysoka. Nie przyjmuj antybiotyku pozostałego z poprzedniego leczenia, bo zafałszowuje posiewy i utrudnia dobranie właściwego leku, a przy zakażeniu bakteryjnym zwykle nie wystarcza.
- W trakcie dreszczy okryj się, ale nie przegrzewaj po ich ustąpieniu
- Mierz temperaturę co kilka godzin i zapisuj z godzinami
- Pij dużo płynów
- Notuj godziny przyjęcia leków przeciwgorączkowych
- Licz oddechy na minutę
- Sprawdzaj, kiedy chory ostatnio oddał mocz
- Obserwuj przytomność i orientację
- Wykonaj test szklanką, jeśli pojawiła się wysypka
- Nie przyjmuj antybiotyku z poprzedniego leczenia
- Przy przyspieszonym oddechu i splątaniu wezwij pomoc
Jak przygotować się do wizyty
Na wizytę zabierz zapis pomiarów temperatury z godzinami, listę przyjętych leków oraz notatki o objawach towarzyszących i ich kolejności. Kolejność pojawiania się objawów jest przy gorączce informacją bardzo użyteczną, bo wskazuje miejsce pierwotnego zakażenia. Podaj dokładnie, od kiedy trwają dolegliwości, ile razy wystąpiły dreszcze i czy były wstrząsające. Zanotuj także podróże z ostatnich miesięcy, kontakt z chorymi, ukąszenia kleszczy, kontakt ze zwierzętami oraz przebyte w ostatnim czasie zabiegi, w tym stomatologiczne.
Powiedz lekarzowi o wszystkim, co zwiększa ryzyko ciężkiego przebiegu, nawet jeśli wydaje się niezwiązane z obecną chorobą. Należą do tego chemioterapia i leki obniżające odporność, brak śledziony, cukrzyca, przewlekłe choroby nerek i wątroby, cewniki, protezy stawów i wszczepione urządzenia kardiologiczne. Zabierz wyniki wcześniejszych badań, jeśli je masz, zwłaszcza morfologii i wskaźników stanu zapalnego, oraz informacje o wcześniejszych zakażeniach i zastosowanych antybiotykach. Jeżeli planowane jest pobranie posiewu krwi, nie przyjmuj wcześniej antybiotyku, ponieważ wynik przestanie być miarodajny.
- Zapis pomiarów temperatury z godzinami
- Lista przyjętych leków przeciwgorączkowych z godzinami
- Kolejność pojawiania się objawów
- Ile razy wystąpiły dreszcze i czy były wstrząsające
- Podróże z ostatnich miesięcy
- Ukąszenia kleszczy i kontakt ze zwierzętami
- Przebyte zabiegi, w tym stomatologiczne
- Cewniki, protezy stawów, wszczepione urządzenia
- Chemioterapia i leki obniżające odporność
- Nie przyjmuj antybiotyku przed pobraniem posiewu
Najczęściej zadawane pytania
Ponieważ ośrodek termoregulacji ustawia wyższą temperaturę docelową, a organizm musi ją osiągnąć. Mięśnie kurczą się rytmicznie, wytwarzając ciepło, i to właśnie są dreszcze, a chory odczuwa wtedy zimno, mimo że temperatura rośnie. Po osiągnięciu docelowej wartości dreszcze ustępują i pojawia się uczucie gorąca.
Gdy towarzyszy im przyspieszony oddech, przyspieszone tętno, splątanie lub nadmierna senność, bardzo niskie ciśnienie, zimne i marmurkowate kończyny albo brak moczu od wielu godzin. Sepsa nie zawsze przebiega z wysoką gorączką, zwłaszcza u osób starszych i po chemioterapii, u których dominuje splątanie i nagłe osłabienie.
Sama wysokość gorączki mówi mniej niż stan ogólny chorego. Groźniejsze od wysokiej temperatury są przyspieszony oddech, splątanie, zimne kończyny i brak moczu. U osób starszych i z obniżoną odpornością ciężkie zakażenie przebiega z prawidłową, a nawet obniżoną temperaturą.
Dreszcze tak silne, że dzwonią zęby i trzęsie się łóżko, przemawiają za zakażeniem bakteryjnym, zwłaszcza gdy powtarzają się kilka razy na dobę. Typowe ogniska to płuca, drogi moczowe i drogi żółciowe, a także cewniki, protezy i wszczepione urządzenia. Wymagają pilnej oceny lekarskiej i zwykle posiewu krwi.
Mogą mieć inną przyczynę niż infekcja. Drżenie całego ciała z zimnym potem, uczuciem głodu, kołataniem serca i splątaniem, ustępujące po zjedzeniu czegoś słodkiego, przemawia za niedocukrzeniem, zwłaszcza u osób leczonych na cukrzycę. Dreszcze ze zlewnymi potami nocnymi utrzymujące się tygodniami wymagają diagnostyki.
Ponieważ zafałszowuje posiewy krwi i moczu, które przestają wskazywać lek działający na konkretne bakterie, a przy zakażeniu bakteryjnym dobór leku ma znaczenie rozstrzygające. Antybiotyk przyjęty na własną rękę potrafi też przyciszyć objawy na tyle, że ciężkie zakażenie zostanie rozpoznane z opóźnieniem.