- pojawiła się duszność, ból w klatce piersiowej lub zasłabnięcie
- jedna noga jest obrzęknięta, bolesna, a ty oddychasz szybciej niż zwykle
- wystąpiła wysoka gorączka z dreszczami, a zaczerwienienie szybko się powiększa
- plamy nie bledną przy ucisku, a towarzyszy im gorączka i sztywność karku
- noga jest zimna, blada lub sina i bardzo bolesna, bez wyczuwalnego tętna
- jedna łydka jest obrzęknięta, ocieplona i bolesna przy ucisku
- objawy pojawiły się po długiej podróży, unieruchomieniu lub operacji
- plamy nie bledną przy ucisku szklanką i pojawiły się nagle
- towarzyszą im krwawienia z nosa, dziąseł lub obfite miesiączki
- zaczerwienienie skóry szerzy się z godziny na godzinę
- pojawiły się bóle stawów, ból brzucha lub krew w moczu
- masz gorączkę i złe samopoczucie ogólne
- na stopie pojawiła się niegojąca się rana
- brunatne przebarwienia na podudziach utrzymują się od miesięcy
- plamy pojawiają się przy widocznych żylakach i uczuciu ciężkości nóg
- drobne zmiany na goleniach masz od dawna i się nie zmieniają
- zmiany swędzą i pojawiły się po nowym kosmetyku lub leku
- chcesz sprawdzić morfologię z liczbą płytek krwi
- masz cukrzycę i zauważyłeś zmiany skórne na goleniach
Czerwone zmiany na nogach dzielą się na dwie grupy różniące się mechanizmem i znaczeniem, a rozróżnić je można w kilka sekund. Pierwsza to zmiany blednące przy ucisku, powstające z rozszerzenia naczyń, czyli zwykłe zaczerwienienie zapalne, alergiczne lub odczynowe. Druga to zmiany nieblednące, czyli wybroczyny i plamica, powstające z wynaczynienia krwi poza naczynia, którego uciskiem nie da się usunąć. Test wykonuje się, przyciskając do skóry brzeg przezroczystej szklanki i obserwując, czy zmiana pod szkłem znika.
Druga kluczowa obserwacja dotyczy symetrii i tego, czy zajęta jest jedna noga, czy obie. Zaczerwienienie, obrzęk, ocieplenie i ból obejmujące wyłącznie jedną łydkę wymagają pilnego wykluczenia zakrzepicy żył głębokich, ponieważ nierozpoznana grozi zatorowością płucną. Zmiany obustronne i symetryczne, zwłaszcza na podudziach, mają zwykle inne podłoże: naczyniowe, zapalne albo związane z zaburzeniami krzepnięcia. Zestawienie obu tych obserwacji, testu szklanką i oceny symetrii, porządkuje całą resztę i pozwala zdecydować, jak szybko potrzebna jest wizyta.
Możliwe przyczyny
Zestawienie porządkuje przyczyny według mechanizmu: zakrzep w żyle głębokiej, przewlekły zastój żylny, zapalenie drobnych naczyń oraz zaburzenia krzepnięcia z powodu małej liczby płytek krwi. Zakrzepica została oznaczona najwyższym stopniem pilności, bo jej powikłaniem jest zatorowość płucna. Cukrzyca znalazła się w tabeli dlatego, że daje na goleniach charakterystyczne, niegroźne same w sobie zmiany, których rozpoznanie bywa pierwszym sygnałem choroby.
| Możliwa przyczyna | Co ją odróżnia | Jak pilne |
|---|---|---|
| Zakrzepica żył głębokich | Jednostronny obrzęk łydki z zaczerwienieniem, ociepleniem i bólem przy ucisku, po długiej podróży, unieruchomieniu, operacji lub w ciąży, z poszerzonymi żyłami powierzchownymi. | pilne, 112 |
| Zakrzepowe zapalenie żył powierzchownych | Bolesny, twardy, zaczerwieniony powrózek wyczuwalny wzdłuż przebiegu żyły tuż pod skórą, najczęściej w obrębie żylaków, bez rozlanego obrzęku całej kończyny. | ten sam dzień |
| Przewlekła niewydolność żylna | Obustronne brunatnoczerwone przebarwienia nad kostkami, z uczuciem ciężkości nóg nasilonym wieczorem, obrzękami ustępującymi po nocy i widocznymi żylakami. | wizyta planowa |
| Plamica Schönleina-Henocha | Wyczuwalne, nieblednące zmiany na pośladkach i podudziach, symetryczne, z bólami stawów, bólem brzucha i krwią w moczu, najczęściej u dzieci po infekcji. | ten sam dzień |
| Małopłytkowość | Drobne, punkcikowate, nieblednące wybroczyny, zwłaszcza na podudziach, z siniakami po niewielkich urazach, krwawieniami z nosa i dziąseł oraz obfitymi miesiączkami. | ten sam dzień |
| Cukrzyca | Drobne brunatne plamki na przedniej powierzchni goleni, niebolesne i niegroźne, czasem z gorszym gojeniem ran, mrowieniem stóp i nawracającymi zakażeniami skóry. | wizyta planowa |
Test szklanką i ocena jednej nogi
Test uciskowy jest najprostszym badaniem dermatologicznym, jakie można wykonać w domu, i dzieli zmiany na dwie grupy o zupełnie różnym znaczeniu. Do skóry przykłada się brzeg przezroczystej szklanki i uciska tak, by skóra pod nią zbladła, a następnie ocenia się, czy zmiana zniknęła. Zmiany blednące wynikają z rozszerzenia naczyń i towarzyszą zapaleniom, alergiom oraz odczynom po ukąszeniach. Zmiany nieblednące, zwane wybroczynami lub plamicą, oznaczają, że krew wydostała się poza naczynia, i wymagają oznaczenia morfologii z liczbą płytek krwi, a przy gorączce ze złym samopoczuciem pilnej oceny lekarskiej.
Druga część oceny dotyczy porównania obu nóg i najlepiej wykonać ją przy pomocy centymetra krawieckiego. Obwód łydki mierzy się w tym samym miejscu po obu stronach, około dziesięciu centymetrów poniżej rzepki, i porównuje wyniki; różnica przekraczająca trzy centymetry przy jednoczesnym bólu i ociepleniu kończyny jest sygnałem alarmowym. Zwraca się też uwagę na to, czy skóra jednej nogi jest cieplejsza, czy żyły powierzchowne są bardziej widoczne i czy ucisk łydki wywołuje ból. Zestaw tych objawów po długiej podróży, unieruchomieniu, operacji, w ciąży lub przy stosowaniu antykoncepcji hormonalnej wymaga wizyty tego samego dnia.
- Zmiana blednie pod szklanką: rozszerzenie naczyń, podłoże zapalne lub alergiczne.
- Zmiana nie blednie: wybroczyny, oznacz morfologię z liczbą płytek.
- Jedna łydka grubsza, cieplejsza i bolesna: podejrzenie zakrzepicy, pilnie.
- Bolesny twardy powrózek wzdłuż żyły: zakrzepowe zapalenie żył powierzchownych.
- Obustronne brunatne przebarwienia nad kostkami: przewlekła niewydolność żylna.
- Wyczuwalne palcem zmiany na pośladkach i podudziach u dziecka: plamica, pilna wizyta.
- Rozlane, szybko szerzące się zaczerwienienie z gorączką: zakażenie skóry, pilnie.
- Drobne brunatne plamki na goleniach u osoby z cukrzycą: zmiany niegroźne.
Warto wiedzieć, że dwie częste przyczyny bywają ze sobą mylone, a leczy się je zupełnie inaczej. Zapalenie tkanki podskórnej daje rozlane, gorące, bolesne zaczerwienienie z wyraźną granicą, szerzące się z godziny na godzinę, zwykle z gorączką i złym samopoczuciem, i wymaga antybiotyku. Wyprysk zastoinowy, czyli zmiany skórne na tle przewlekłego zastoju żylnego, obejmuje natomiast obie nogi w okolicy kostek, swędzi, łuszczy się i utrzymuje tygodniami, a leczenie polega na kompresjoterapii i pielęgnacji skóry, nie na antybiotyku. Rozróżnienie opiera się na tempie narastania, gorączce i symetrii, a pomyłka prowadzi do miesięcy nieskutecznego leczenia.
Objawy, które zmieniają rozpoznanie
Najpilniejszym zestawem jest ten wskazujący na zatorowość płucną, czyli powikłanie zakrzepicy żył głębokich, i trzeba go znać, bo objawy ze strony nogi bywają wtedy niewielkie. Należą do niego nagła duszność, przyspieszony oddech, ból w klatce piersiowej nasilający się przy głębokim wdechu, kaszel, czasem z odkrztuszaniem krwi, oraz zasłabnięcie. Wystąpienie któregokolwiek z nich u osoby z obrzękniętą, bolesną łydką oznacza wezwanie pogotowia, a nie oczekiwanie na wizytę. Ryzyko rośnie po długich podróżach, operacjach, unieruchomieniu w gipsie, w ciąży i po porodzie oraz przy stosowaniu antykoncepcji hormonalnej.
Druga grupa objawów towarzyszy nieblednącym zmianom i wskazuje na zaburzenia krzepnięcia albo na zapalenie drobnych naczyń. Krwawienia z nosa i dziąseł, siniaki po niewielkich urazach, obfite miesiączki i krwawienia z przewodu pokarmowego przemawiają za małą liczbą płytek krwi i wymagają morfologii. Zmiany wyczuwalne palcem jako drobne uniesienia, umiejscowione symetrycznie na pośladkach i podudziach, razem z bólami stawów, bólem brzucha i krwią w moczu, składają się na obraz zapalenia drobnych naczyń, częstego u dzieci po infekcji. Osobno trzeba wymienić zestaw najpilniejszy: nieblednące zmiany z wysoką gorączką, sztywnością karku i pogarszającym się stanem ogólnym wymagają natychmiastowej pomocy.
- Nagła duszność i przyspieszony oddech
- Ból w klatce piersiowej przy głębokim wdechu
- Kaszel z odkrztuszaniem krwi
- Zasłabnięcie lub utrata przytomności
- Gorączka z dreszczami i szybko szerzące się zaczerwienienie
- Nieblednące zmiany z gorączką i sztywnością karku
- Krwawienia z nosa i dziąseł, obfite miesiączki
- Siniaki po niewielkich urazach
- Bóle stawów, ból brzucha i krew w moczu
- Niegojąca się rana na stopie
Co robić do czasu wizyty
Przy podejrzeniu zakrzepicy obowiązuje kilka zasad, o których warto wiedzieć wcześniej. Nie masuj ani nie rozcieraj bolesnej, obrzękniętej łydki i nie stosuj na nią rozgrzewających maści, bo takie postępowanie nie pomaga, a przy istniejącym zakrzepie bywa niebezpieczne. Nie rozpoczynaj też samodzielnie przyjmowania preparatów wpływających na krzepnięcie. Umów wizytę tego samego dnia, ponieważ rozpoznanie opiera się na badaniu ultrasonograficznym żył, wykonywanym szybko i nieinwazyjnie, a odroczenie go nie ma uzasadnienia.
Do czasu wizyty zrób dokumentację, która bardzo ułatwi ocenę. Zrób zdjęcie zmian w świetle dziennym, z przyłożoną obok linijką lub monetą dla skali, i powtórz je po dwóch dniach, bo tempo zmian jest istotną informacją. Wykonaj test szklanką i zanotuj wynik. Zmierz obwód obu łydek w tym samym miejscu i zapisz wartości. Odnotuj datę pojawienia się zmian, przebyte w ostatnim czasie infekcje, nowe leki, w tym antybiotyki i leki przeciwbólowe, oraz nowe kosmetyki. Zapisz również okoliczności zwiększające ryzyko zakrzepicy: długie podróże, unieruchomienie, operacje, ciążę i antykoncepcję hormonalną.
- Nie masuj ani nie rozcieraj bolesnej, obrzękniętej łydki
- Nie stosuj maści rozgrzewających
- Nie zaczynaj samodzielnie leków wpływających na krzepnięcie
- Wykonaj test szklanką i zanotuj wynik
- Zmierz obwód obu łydek w tym samym miejscu
- Zrób zdjęcia zmian ze skalą i powtórz je po dwóch dniach
- Zanotuj datę pojawienia się zmian
- Spisz nowe leki i kosmetyki z ostatnich tygodni
- Odnotuj podróże, unieruchomienie, operacje i ciążę
- Przy duszności lub bólu w klatce piersiowej wezwij pomoc
Jak przygotować się do wizyty
Na wizytę ubierz się tak, żeby łatwo odsłonić obie nogi w całości, bo lekarz porówna je i oceni skórę, obrzęk, ocieplenie oraz tętno na stopach. Zabierz zdjęcia zmian z poprzednich dni, wynik testu szklanką i zapisane obwody łydek. Najważniejsze informacje to data pojawienia się zmian, tempo ich narastania, obecność gorączki oraz okoliczności zwiększające ryzyko zakrzepicy. Jeżeli w rodzinie występowały zakrzepice lub zatorowość płucna, zwłaszcza u osób młodych, koniecznie o tym powiedz, bo wskazuje to na wrodzone zaburzenia krzepnięcia.
Z badań przydają się morfologia z liczbą płytek krwi, wskaźniki stanu zapalnego, glukoza i badanie ogólne moczu, jeśli je masz. Przy podejrzeniu zakrzepicy podstawą jest ultrasonografia żył kończyn dolnych z oceną przepływu, wykonywana zwykle tego samego dnia. Przy nieblednących zmianach lekarz oceni morfologię i w razie potrzeby skieruje do dermatologa lub hematologa, a przy podejrzeniu zapalenia drobnych naczyń zleci badanie moczu, bo zajęcie nerek bywa w tej chorobie bezobjawowe. Przygotuj pełną listę leków, w tym przeciwbólowych, antybiotyków i preparatów ziołowych, ponieważ część z nich sama wywołuje zmiany skórne.
- Ubierz się tak, by odsłonić obie nogi w całości
- Zdjęcia zmian z kolejnych dni ze skalą
- Wynik testu szklanką
- Zapisane obwody obu łydek
- Data pojawienia się zmian i tempo narastania
- Podróże, unieruchomienie, operacje, ciąża, antykoncepcja
- Zakrzepice i zatorowość płucna w rodzinie
- Morfologia z liczbą płytek i wskaźniki stanu zapalnego
- Wyniki glukozy i badania ogólnego moczu
- Pełna lista leków, w tym ziołowych i przeciwbólowych
Najczęściej zadawane pytania
Przyłóż do skóry brzeg przezroczystej szklanki i uciśnij. Zmiany, które bledną, wynikają z rozszerzenia naczyń i mają najczęściej podłoże zapalne lub alergiczne. Zmiany nieblednące oznaczają wynaczynienie krwi i wymagają oznaczenia morfologii z liczbą płytek, a przy gorączce i złym samopoczuciu pilnej oceny lekarskiej.
Objawy dotyczą jednej nogi: obrzęk łydki, zaczerwienienie, ocieplenie i ból nasilający się przy ucisku, czasem z poszerzonymi żyłami powierzchownymi. Różnica obwodu łydek przekraczająca trzy centymetry jest istotna. Ryzyko rośnie po długiej podróży, unieruchomieniu, operacji, w ciąży i przy antykoncepcji hormonalnej.
Nie, przy podejrzeniu zakrzepicy nie należy masować ani rozcierać kończyny, ani stosować maści rozgrzewających. Rozpoznanie opiera się na ultrasonografii żył, wykonywanej szybko i nieinwazyjnie, dlatego przy takich objawach umawia się wizytę tego samego dnia.
Najczęściej przewlekłą niewydolność żylną, w której zastój krwi prowadzi do odkładania się barwnika w skórze. Towarzyszy im uczucie ciężkości nóg nasilone wieczorem, obrzęki ustępujące po nocy i widoczne żylaki. Leczenie opiera się na kompresjoterapii, ruchu i unoszeniu nóg, a nie na antybiotyku.
Gdy nie bledną przy ucisku szklanką, a dziecko ma gorączkę, jest osłabione lub ma sztywność karku, bo taki zestaw wymaga natychmiastowej pomocy. Pilnej oceny wymagają też wyczuwalne palcem zmiany na pośladkach i podudziach z bólami stawów, bólem brzucha lub krwią w moczu.
Tak, najczęściej są to drobne brunatne plamki na przedniej powierzchni goleni, niebolesne i same w sobie niegroźne, choć bywają pierwszym sygnałem choroby. Poważniejsze są natomiast niegojące się rany na stopach, wymagające pilnej oceny, ponieważ przy upośledzonym czuciu rana bywa zauważana zbyt późno.