- wymiotujesz krwią albo treścią przypominającą fusy od kawy
- razem z czarnym stolcem pojawia się osłabienie, bladość, zimny pot lub zasłabnięcie
- tętno jest przyspieszone, a ty czujesz, że zaraz zemdlejesz
- stolec smolisty powtarza się, a ty przyjmujesz leki przeciwkrzepliwe
- stolec jest czarny, lepki i cuchnący, a nie brałeś żelaza ani węgla
- towarzyszy mu ból w nadbrzuszu
- jesteś wyraźnie osłabiony i szybko się męczysz
- przyjmujesz leki przeciwzapalne lub sterydy
- w badaniach krwi wykryto niedokrwistość
- stolec ściemniał po rozpoczęciu preparatu żelaza i nie ma innych objawów
- zabarwienie pojawiło się po jagodach, borówkach lub węglu
- stolec jest ciemny, ale o zwykłej konsystencji i zapachu
- objaw wystąpił jednorazowo i ustąpił po zmianie diety
Czarny stolec budzi mniejszy niepokój niż widoczna czerwona krew, a jest sygnałem poważniejszym, i to jest w tym objawie najbardziej mylące. Krew z żołądka lub dwunastnicy przechodzi przez cały przewód pokarmowy, zostaje strawiona przez kwas i enzymy, i nadaje stolcowi barwę czarną, smolistą, z charakterystycznym połyskiem i bardzo nieprzyjemnym, ostrym zapachem. Taki stolec nazywa się smolistym i świadczy o utracie co najmniej kilkudziesięciu mililitrów krwi. Wymaga pilnej oceny, nawet gdy chory czuje się dobrze.
Istnieje jednak grupa całkowicie niewinnych przyczyn czarnego zabarwienia, które co roku przyprawiają wielu ludzi o niepotrzebny strach. Preparaty żelaza, węgiel aktywny, bizmut oraz duże ilości jagód, borówek i lukrecji barwią stolec na czarno, nie mając nic wspólnego z krwawieniem. Odróżnienie jest zwykle możliwe po konsystencji i zapachu: stolec smolisty jest lepki, błyszczący i cuchnący, a zabarwiony pokarmem czy lekiem ma zwykłą konsystencję i zapach. Przy jakiejkolwiek wątpliwości rozstrzyga jednak badanie, a nie własna ocena.
Możliwe przyczyny
Poniższe zestawienie obejmuje przyczyny rzeczywistego krwawienia. Zabarwienie polekowe i pokarmowe nie jest chorobą i omówiono je osobno, ale warto pamiętać, że obecność preparatu żelaza w leczeniu nie wyklucza jednoczesnego krwawienia, zwłaszcza że żelazo bywa przepisane właśnie z jego powodu.
| Możliwa przyczyna | Co ją odróżnia | Jak pilne |
|---|---|---|
| Wrzody żołądka i dwunastnicy | Najczęstsza przyczyna, z bólem w nadbrzuszu zależnym od posiłków, często u osób przyjmujących leki przeciwzapalne. | pilne, 112 |
| Zakażenie Helicobacter pylori | Leży u podłoża znacznej części wrzodów, rozpoznawane testem oddechowym, z kału lub podczas gastroskopii. | ten sam dzień |
| Żylaki przełyku w marskości wątroby | Krwawienie zwykle obfite i nagłe, u osoby z rozpoznaną chorobą wątroby, z powiększonym obwodem brzucha i pajączkami na skórze. | pilne, 112 |
| Rak żołądka | Czarny stolec z chudnięciem, brakiem apetytu, uczuciem szybkiej sytości i niedokrwistością, zwykle po pięćdziesiątce. | ten sam dzień |
| Niedokrwistość z niedoboru żelaza | Nie jest przyczyną, lecz skutkiem przewlekłego krwawienia, a jej wykrycie w badaniach nakazuje szukać źródła utraty krwi. | ten sam dzień |
Krwawienie czy zabarwienie
Odróżnienie stolca smolistego od zabarwionego pokarmem lub lekiem opiera się na trzech cechach, które łatwo ocenić. Pierwszą jest konsystencja: stolec smolisty jest lepki, kleisty i trudny do spłukania, a zabarwiony ma zwykłą konsystencję. Drugą połysk, ponieważ strawiona krew nadaje stolcowi charakterystyczny, smolisty odblask. Trzecią zapach, opisywany przez chorych jako wyjątkowo ostry i odmienny od zwykłego, a przez lekarzy uznawany za jedną z najbardziej swoistych cech tego objawu.
- Lepki, błyszczący, cuchnący, trudny do spłukania: stolec smolisty, czyli krwawienie, ocena pilna.
- Czarny, ale o zwykłej konsystencji i zapachu: najczęściej żelazo, węgiel aktywny lub bizmut.
- Ciemny po jagodach, borówkach lub lukrecji: zabarwienie pokarmowe, mija po zmianie diety.
- Czarny stolec z osłabieniem i bladością: krwawienie z utratą znaczącej objętości krwi, wezwij pomoc.
- Czarny stolec z wymiotami fusowatymi: krwawienie z górnego odcinka, stan nagły.
Warto znać jedną pułapkę związaną z preparatami żelaza, bo bywa źródłem poważnych opóźnień. Żelazo przepisuje się zwykle z powodu niedokrwistości, a jedną z najczęstszych przyczyn niedokrwistości u dorosłych jest przewlekłe, niewidoczne krwawienie z przewodu pokarmowego. Chory czarnieje stolec, przypisuje to lekowi i przestaje się niepokoić, podczas gdy przyczyna niedokrwistości pozostaje niezdiagnozowana. Dlatego u osoby z niedokrwistością przyjmującej żelazo czarny stolec nigdy nie powinien być powodem do uspokojenia.
Objawy, które zmieniają rozpoznanie
Przy czarnym stolcu najważniejsze są objawy świadczące o utracie krwi, ponieważ decydują o tym, czy potrzebna jest pomoc natychmiast, czy wizyta tego samego dnia. Osłabienie, bladość, zawroty głowy przy wstawaniu, przyspieszone tętno i zimny pot oznaczają, że utrata jest znacząca. Wymioty treścią przypominającą fusy od kawy potwierdzają, że źródło leży w górnym odcinku przewodu pokarmowego. Osobno ocenia się czynniki zwiększające ryzyko krwawienia, w tym leki przeciwkrzepliwe, przeciwpłytkowe i przeciwzapalne.
- Wymioty krwią lub treścią fusowatą
- Osłabienie, bladość, zimny pot
- Zawroty głowy przy wstawaniu i zasłabnięcia
- Przyspieszone tętno
- Ból w nadbrzuszu związany z posiłkami
- Chudnięcie i uczucie szybkiej sytości
- Niedokrwistość w badaniach krwi
- Przyjmowanie leków przeciwkrzepliwych, przeciwpłytkowych lub przeciwzapalnych
- Rozpoznana choroba wątroby
Jakie badania to wyjaśnią
Przy podejrzeniu krwawienia z górnego odcinka przewodu pokarmowego badaniem z wyboru jest gastroskopia, wykonywana pilnie, ponieważ pozwala nie tylko znaleźć źródło, ale też od razu je zaopatrzyć. Kolonoskopię wykonuje się wtedy, gdy gastroskopia nie wykaże przyczyny.
- Gastroskopia uwidacznia przełyk, żołądek i dwunastnicę, pozwala znaleźć krwawiący wrzód lub żylaki i w tym samym badaniu zatamować krwawienie.
- Kolonoskopia wykonywana, gdy gastroskopia nie wykaże źródła, bo krwawienie z prawej części jelita grubego również potrafi dać ciemny stolec.
Co robić do czasu wizyty
Jeżeli stolec ma cechy smolistego, postępowanie jest krótkie: nie jeść, nie pić i zgłosić się na ostry dyżur, ponieważ gastroskopię wykonuje się na czczo, a przy krwawieniu może być potrzebna pilnie. Nie należy przyjmować leków przeciwbólowych z grupy niesteroidowych ani aspiryny, bo nasilają krwawienie. Nie wolno natomiast samodzielnie odstawiać leków przeciwkrzepliwych, nawet jeśli wydaje się oczywiste, że to one odpowiadają za objaw, bo nagłe przerwanie leczenia grozi zakrzepicą i udarem. Decyzję o ich wstrzymaniu podejmuje lekarz.
Jeżeli zabarwienie wystąpiło po preparacie żelaza, węglu lub jagodach, a stolec ma zwykłą konsystencję i zapach, wystarczy obserwacja przez kilka dni po odstawieniu podejrzanego czynnika. Warto w tym czasie zwrócić uwagę na objawy towarzyszące, zwłaszcza osłabienie i zawroty głowy, oraz sprawdzić ostatnią morfologię. Jeśli zabarwienie utrzymuje się mimo zmiany diety i odstawienia preparatu, konieczne jest badanie. Przy jakiejkolwiek wątpliwości co do charakteru stolca lepiej zgłosić się do lekarza, niż samodzielnie rozstrzygać.
- Przy stolcu smolistym nie jedz i nie pij, zgłoś się na ostry dyżur
- Nie przyjmuj aspiryny ani leków przeciwzapalnych
- Nie odstawiaj samodzielnie leków przeciwkrzepliwych
- Zanotuj, jakie leki i suplementy przyjmujesz, w tym żelazo i węgiel
- Sprawdź ostatnią morfologię pod kątem niedokrwistości
- Przy zabarwieniu pokarmowym odstaw podejrzany produkt i obserwuj dwa dni
- Zrób zdjęcie, jeśli masz wątpliwość co do wyglądu stolca
Jak przygotować się do wizyty
Najważniejsza jest pełna lista leków i suplementów, ponieważ rozstrzyga zarówno o możliwej przyczynie zabarwienia, jak i o ryzyku krwawienia. Trzeba wymienić preparaty żelaza, węgiel aktywny i bizmut, ale też wszystkie leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, przeciwpłytkowe i przeciwkrzepliwe, łącznie z tymi kupowanymi bez recepty. Równie istotny jest opis samego stolca, najlepiej z uwzględnieniem konsystencji i zapachu, oraz liczba epizodów. Warto przynieść wyniki ostatniej morfologii, bo spadek stężenia hemoglobiny w czasie potwierdza krwawienie.
- Pełna lista leków, w tym przeciwzapalnych i przeciwkrzepliwych
- Preparaty żelaza, węgiel aktywny, bizmut
- Opis stolca: konsystencja, połysk, zapach
- Liczba epizodów i od kiedy występują
- Objawy towarzyszące: osłabienie, zawroty głowy, ból nadbrzusza
- Wyniki ostatniej morfologii
- Wcześniejsze rozpoznanie wrzodów lub zakażenia Helicobacter pylori
- Rozpoznana choroba wątroby
Najczęściej zadawane pytania
Najczęściej krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego, czyli z przełyku, żołądka lub dwunastnicy. Krew zostaje po drodze strawiona i nadaje stolcowi czarną barwę, lepką konsystencję, połysk oraz bardzo ostry zapach. Taki stolec wymaga pilnej oceny i zwykle gastroskopii.
Tak, preparaty żelaza to jedna z najczęstszych niewinnych przyczyn. Stolec jest wtedy czarny, ale ma zwykłą konsystencję i zapach, w odróżnieniu od lepkiego i cuchnącego stolca smolistego. Uwaga: u osoby z niedokrwistością żelazo bywa przepisane właśnie z powodu krwawienia, więc nie należy się tym uspokajać.
Bo świadczy o krwawieniu wyżej położonym, z przełyku, żołądka lub dwunastnicy, gdzie źródłem bywa wrzód albo żylaki przełyku, a utrata krwi potrafi być szybka i obfita. Jasnoczerwona krew na papierze pochodzi zwykle z okolicy odbytu i najczęściej wiąże się z hemoroidami.
To wymioty treścią przypominającą wyglądem fusy od kawy, powstałą ze strawionej przez kwas żołądkowy krwi. Są objawem krwawienia z górnego odcinka przewodu pokarmowego i w połączeniu z czarnym stolcem tworzą obraz wymagający natychmiastowego wezwania pomocy.
Nie wolno tego robić samodzielnie. Leki przeciwkrzepliwe rzadko są jedyną przyczyną krwawienia, częściej ujawniają zmianę, która i tak istniała. Ich nagłe odstawienie grozi zakrzepicą i udarem. Decyzję o czasowym wstrzymaniu podejmuje wyłącznie lekarz prowadzący.
Tak, przy stolcu smolistym nie należy jeść ani pić, bo gastroskopia wykonywana jest na czczo i przy krwawieniu może być potrzebna pilnie. Spożycie posiłku opóźnia badanie o kilka godzin, co przy aktywnym krwawieniu ma realne znaczenie.