Chrypka: kiedy mija sama, a kiedy trzeba ją zbadać

Chrypka oznacza zmianę barwy i siły głosu wynikającą z tego, że fałdy głosowe przestały drgać równomiernie. Powodem bywa ich obrzęk, guzek, niedomykalność albo porażenie nerwu, który je unerwia, a każda z tych sytuacji brzmi dla ucha bardzo podobnie. Dlatego samo brzmienie głosu praktycznie nigdy nie wystarcza do rozpoznania i w razie wątpliwości krtań trzeba po prostu obejrzeć. Badanie to trwa kilka minut, wykonuje się je w gabinecie laryngologicznym i nie wymaga żadnego przygotowania.

Najważniejszą liczbą przy chrypce są trzy tygodnie, ponieważ to granica oddzielająca stany łagodne od wymagających oceny. Chrypka wirusowa, towarzysząca zapaleniu krtani, ustępuje w ciągu kilku do kilkunastu dni i zwykle poprzedza ją katar, ból gardła lub kaszel. Chrypka utrzymująca się po tym czasie, nawet gdy nic innego nie boli i chory czuje się dobrze, jest wskazaniem do wizyty u laryngologa. Zasada ta obowiązuje bezwzględnie u osób palących i pijących alkohol, u których ryzyko zmian nowotworowych krtani jest wielokrotnie wyższe.

Możliwe przyczyny

Zestawienie obejmuje przyczyny zapalne, refluksowe, hormonalne i nowotworowe, bo wszystkie mogą brzmieć tak samo. Trzy pozycje tarczycowe znalazły się w tabeli dlatego, że tarczyca sąsiaduje z nerwem unerwiającym fałdy głosowe, a jej choroby dają chrypkę dwiema zupełnie różnymi drogami: przez ucisk na nerw i przez zmianę gospodarki hormonalnej.

Granica trzech tygodni i co przed nią sprawdzić

Reguła trzech tygodni jest prosta, ale w praktyce łamana, bo chrypka rzadko boli i łatwo ją przeczekać. Tymczasem zmiany na fałdach głosowych, także te poważne, przez długi czas nie dają żadnego innego objawu poza zmianą barwy głosu, a wcześnie wykryte leczy się zupełnie inaczej niż zaawansowane. Badanie krtani polega na wprowadzeniu cienkiego wziernika przez nos albo lusterka przez usta, trwa kilka minut i jest znoszone przez zdecydowaną większość chorych bez trudności. Jeśli pojawia się odruch wymiotny, laryngolog znieczula gardło miejscowo i badanie przebiega spokojnie.

Zanim upłyną trzy tygodnie, warto sprawdzić kilka rzeczy, które same w sobie bywają przyczyną i dają się usunąć bez leczenia. Pierwszą jest sposób używania głosu: krzyk, mówienie w hałasie, długie rozmowy telefoniczne i śpiewanie bez rozgrzewki obciążają fałdy głosowe tak samo jak wysiłek obciąża mięśnie. Drugą jest suche powietrze i odwodnienie, bo fałdy głosowe do prawidłowego drgania potrzebują wilgotnej powierzchni. Trzecią są leki wziewne stosowane w astmie, zwłaszcza sterydy, po których należy płukać usta, ponieważ osadzający się preparat sprzyja grzybicy krtani i chrypce.

• Chrypka po przeziębieniu, mija do dwóch tygodni: zapalenie krtani.
• Najgorsza rano, z odchrząkiwaniem i kwaśnym posmakiem: refluks krtaniowo-gardłowy.
• Wraca po każdym dniu intensywnego mówienia: przeciążenie głosowe, możliwe guzki fałdów.
• Głos powoli staje się niższy i matowy: niedoczynność tarczycy.
• Z uczuciem ucisku na szyi i guzkiem przesuwającym się przy przełykaniu: choroby tarczycy.
• Nagła, po operacji tarczycy lub klatki piersiowej: uszkodzenie nerwu krtaniowego wstecznego.
• Trwa ponad trzy tygodnie u osoby palącej: pilne badanie krtani.
• Z dusznością i głośnym wdechem: zwężenie dróg oddechowych, wezwij pomoc.

Osobno trzeba wymienić zawodowe używanie głosu, bo nauczyciele, trenerzy, sprzedawcy, przewodnicy i śpiewacy stanowią znaczną część chorych z przewlekłą chrypką. Mechanizm jest tu mechaniczny: powtarzane przeciążenie prowadzi do powstania guzków na brzegach fałdów głosowych, dokładnie w miejscu największego tarcia. Charakterystyczne jest, że głos pogarsza się w ciągu dnia pracy i wraca do normy po weekendzie, a z czasem ta regeneracja przestaje być pełna. Leczenie rozpoczyna się od rehabilitacji głosu u logopedy lub foniatry, a nie od leków, i właśnie dlatego rozpoznanie postawione wcześnie oszczędza zabiegu.

Objawy, które zmieniają rozpoznanie

Chrypka rzadko przychodzi sama i to, co jej towarzyszy, decyduje o tym, czy wizyta ma być planowa, czy jeszcze tego samego dnia. Najpoważniejszy zestaw to chrypka z trudnością w połykaniu, bólem promieniującym do ucha i wyczuwalnym guzkiem na szyi, bo tak objawiają się zaawansowane zmiany nowotworowe krtani i gardła dolnego. Ból promieniujący do ucha przy zdrowym uchu jest w tym obrazie objawem szczególnie mylącym, ponieważ chory trafia najpierw do leczenia ucha. Każdy z tych objawów u osoby palącej skraca dopuszczalny czas oczekiwania do dni, a nie tygodni.

Drugą grupą są objawy świadczące o zwężeniu dróg oddechowych, wymagające natychmiastowej reakcji. Głośny, świszczący wdech, uczucie zamykania się gardła i wysiłek przy nabieraniu powietrza oznaczają, że przepływ powietrza przez krtań jest ograniczony. U dzieci obraz bywa inny i typowy: szczekający kaszel, chrypka i głośny wdech pojawiające się w nocy składają się na podgłośniowe zapalenie krtani. U dorosłych nagła chrypka z obrzękiem warg i języka po leku, po ukąszeniu owada lub po posiłku wskazuje na reakcję alergiczną obejmującą krtań i wymaga wezwania pogotowia.

• Trudność w połykaniu lub zatrzymywanie się pokarmu
• Ból promieniujący do ucha przy zdrowym uchu
• Wyczuwalny guzek lub powiększone węzły chłonne na szyi
• Odkrztuszanie krwi
• Chudnięcie bez wyraźnej przyczyny
• Głośny, świszczący wdech i duszność
• Obrzęk warg i języka
• Szczekający kaszel u dziecka z wciąganiem międzyżebrzy
• Chrypka pojawiająca się nagle po operacji szyi lub klatki piersiowej

Jakie badania to wyjaśnią

Podstawą jest obejrzenie krtani przez laryngologa, które rozstrzyga większość przypadków i którego nie zastąpi żadne badanie krwi ani obrazowe. Uzupełnieniem bywa ocena czynności tarczycy oraz jej ultrasonografia, gdy chrypce towarzyszy uczucie ucisku na szyi. Poniższe badania wykonuje się w wybranych sytuacjach, po ustaleniu wstępnego kierunku.

• Gastroskopia wykonywana przy podejrzeniu refluksu jako przyczyny chrypki, zwłaszcza gdy towarzyszy jej trudność w połykaniu, ocenia przełyk i wykrywa zapalenie oraz zmiany błony śluzowej.
• Biopsja tarczycy pobiera komórki z guzka tarczycy do oceny mikroskopowej, gdy ultrasonografia wykaże zmianę o cechach wymagających weryfikacji, a chrypka sugeruje ucisk na nerw krtaniowy.

Co robić do czasu wizyty

Najważniejsze zalecenie brzmi: oszczędzaj głos, ale nie szepcz. Szept wydaje się delikatniejszy, a w rzeczywistości obciąża fałdy głosowe bardziej niż mówienie cichym, spokojnym głosem, ponieważ wymaga ich napięcia przy słabym przepływie powietrza. Mów więc normalnie, tylko krócej i ciszej, unikaj rozmów w hałasie oraz przez telefon, i rób przerwy głosowe w ciągu dnia. Nie odchrząkuj, bo jest to gwałtowne uderzenie fałdów o siebie, po którym obrzęk się nasila i chce się odchrząknąć jeszcze raz; zamiast tego wypij łyk wody albo przełknij ślinę.

Znaczenie ma także otoczenie i nawyki, bo fałdy głosowe reagują na nie bezpośrednio. Nawilżaj powietrze, zwłaszcza w sezonie grzewczym, pij regularnie wodę i ogranicz kofeinę, która odwadnia. Jeżeli podejrzewasz refluks, nie jedz na dwie do trzech godzin przed położeniem się i unieś wezgłowie łóżka o kilkanaście centymetrów, podkładając coś pod nogi łóżka, a nie pod samą poduszkę. Palenie odstaw całkowicie, ponieważ dym działa na fałdy głosowe bezpośrednio, a u osoby z chrypką utrzymującą się ponad trzy tygodnie jest najważniejszym czynnikiem ryzyka, jaki można usunąć samodzielnie.

• Mów ciszej i krócej, ale nie szepcz
• Nie odchrząkuj, zamiast tego przełknij lub napij się wody
• Unikaj rozmów w hałasie i długich rozmów telefonicznych
• Nawilżaj powietrze i pij regularnie wodę
• Ogranicz kofeinę i alkohol
• Odstaw papierosy
• Nie jedz na dwie do trzech godzin przed snem
• Unieś wezgłowie łóżka, jeśli podejrzewasz refluks
• Po sterydzie wziewnym płucz usta
• Umów laryngologa, jeśli chrypka trwa ponad trzy tygodnie

Jak przygotować się do wizyty

Wizyta laryngologiczna z powodu chrypki prawie zawsze kończy się obejrzeniem krtani, więc warto przyjść przygotowanym na to badanie. Nie trzeba być na czczo, ale lepiej nie jeść bezpośrednio przed wizytą, bo przy badaniu przez usta pełny żołądek zwiększa odruch wymiotny. Jeżeli nosisz protezy ruchome, przygotuj się na ich wyjęcie na czas badania. Warto też przynieść nagranie własnego głosu sprzed kilku miesięcy lub lat, na przykład wiadomość głosową albo film rodzinny, bo porównanie barwy głosu w czasie jest informacją, której lekarz nie odtworzy z opisu.

Z informacji najważniejsze są trzy: od kiedy trwa chrypka, czy jest stała, czy nawracająca, oraz co ją poprzedziło. Lekarz zapyta o palenie z liczbą papierosów i latami, o spożycie alkoholu, o zawodowe używanie głosu, o operacje szyi i klatki piersiowej oraz o intubację w przeszłości, także dawną. Przygotuj listę leków, ze szczególnym uwzględnieniem wziewnych stosowanych w astmie oraz preparatów hormonów tarczycy. Jeśli miałeś wykonywane badanie tarczycy lub jej ultrasonografię, zabierz wyniki, bo przy chrypce z uczuciem ucisku na szyi są one punktem wyjścia.

• Od kiedy trwa chrypka i czy jest stała
• Co ją poprzedziło: infekcja, forsowanie głosu, operacja
• Nagranie swojego głosu sprzed miesięcy lub lat
• Liczba papierosów i lat palenia
• Ilość spożywanego alkoholu
• Czy używasz głosu zawodowo i ile godzin dziennie
• Przebyte operacje szyi i klatki piersiowej oraz intubacje
• Lista leków, w tym wziewnych i hormonów tarczycy
• Wyniki badania tarczycy i jej ultrasonografii
• Objawy refluksu: zgaga, kwaśny posmak, odchrząkiwanie rano

Najczęściej zadawane pytania