Zapominanie, gdzie się położyło klucze, jest normalne. Zapominanie, do czego służy klucz — nie jest. Ta różnica dobrze oddaje granicę między naturalnym starzeniem się pamięci a chorobą Alzheimera, która odpowiada za 60–70 procent wszystkich przypadków otępienia. Zmiany w mózgu — złogi beta-amyloidu i splątki neurofibrylarne z białka tau — narastają przez 15 do 20 lat, zanim pojawią się pierwsze objawy. Dlatego moment rozpoznania nie jest początkiem choroby, tylko momentem, w którym rezerwa mózgu przestała wystarczać.
Pierwsze objawy i co je odróżnia od starzenia
| Normalne starzenie | Sygnał ostrzegawczy |
|---|---|
| Chwilowo nie mogę sobie przypomnieć nazwiska, wraca po chwili | Nie rozpoznaję osoby, którą znam od lat |
| Muszę zapisywać, żeby nie zapomnieć | Zapisuję i nie pamiętam, że zapisałem ani po co |
| Pomylę dzień tygodnia, zaraz się zorientuję | Nie wiem, jaka jest pora roku, i nie widzę w tym problemu |
| Zgubię wątek w rozmowie | Powtarzam to samo pytanie kilka razy w ciągu kwadransa |
| Trudniej mi obsłużyć nowy telefon | Nie radzę sobie z pralką, której używam od dziesięciu lat |
Najwcześniej zaburzona jest pamięć świeża, czyli zdolność zapamiętywania nowych informacji, podczas gdy wspomnienia sprzed lat pozostają długo zachowane. Stąd bierze się typowa obserwacja rodziny, że babcia szczegółowo opowiada o młodości, ale nie pamięta, że jadła obiad. Wcześnie pojawiają się też trudności z planowaniem złożonych czynności, z gospodarowaniem pieniędzmi i z orientacją w mniej znanym terenie.
Ważnym i często pomijanym sygnałem jest zmiana zachowania: wycofanie z aktywności, które wcześniej sprawiały przyjemność, drażliwość, podejrzliwość, a niekiedy apatia brana za depresję. U części chorych to właśnie zmiana charakteru, a nie zaburzenia pamięci, jest tym, co pierwsze zauważa otoczenie.
Etapy choroby
W stadium łagodnym chory funkcjonuje samodzielnie, ale wymaga przypominania i nadzoru nad sprawami wymagającymi planowania: lekami, rachunkami, terminami. To najlepszy moment na uporządkowanie spraw formalnych, rozmowę o preferencjach chorego i wprowadzenie rutyn, które będą działać później. W stadium umiarkowanym potrzebna jest pomoc w codziennych czynnościach, nasilają się zaburzenia orientacji, mogą pojawić się urojenia okradania i nocne pobudzenie.
W stadium zaawansowanym chory wymaga stałej opieki, traci mowę i zdolność samodzielnego poruszania się, pojawiają się zaburzenia połykania. Najczęstszą bezpośrednią przyczyną zgonu jest zachłystowe zapalenie płuc lub inne powikłania unieruchomienia. Czas trwania choroby jest bardzo różny i wynosi zwykle od 8 do 12 lat od rozpoznania, ale bywa znacznie dłuższy.
Diagnostyka
Podstawą jest ocena kliniczna z testami przesiewowymi — MMSE, testem rysowania zegara, MoCA — uzupełniona wywiadem od bliskiej osoby, który bywa cenniejszy od relacji samego chorego. Obowiązkowo wyklucza się przyczyny odwracalne, a jest ich sporo: niedoczynność tarczycy, niedobór witaminy B12, depresja, wodogłowie normotensyjne, krwiak podtwardówkowy, działanie leków uspokajających. Wykrycie takiej przyczyny zmienia wszystko, bo jej leczenie potrafi cofnąć objawy.
Rezonans magnetyczny pokazuje zanik korowy, zwłaszcza hipokampów, i pozwala odróżnić alzheimera od otępienia naczyniopochodnego, będącego następstwem przebytych udarów mózgu. W ośrodkach specjalistycznych dostępne są badania biomarkerów: oznaczenie beta-amyloidu i białka tau w płynie mózgowo-rdzeniowym oraz badania PET. Rozpoznanie stawia się dziś wcześniej niż dekadę temu, także na etapie łagodnych zaburzeń poznawczych.
Leczenie
Leki dostępne w Polsce — inhibitory acetylocholinoesterazy, czyli donepezil, riwastygmina i galantamina, oraz memantyna — działają objawowo. Nie zatrzymują procesu chorobowego, ale u części chorych poprawiają funkcjonowanie i opóźniają narastanie zależności o kilka do kilkunastu miesięcy. Wprowadzone niedawno na świecie przeciwciała usuwające amyloid spowalniają postęp choroby we wczesnym stadium, ale wiążą się z ryzykiem powikłań i wymagają starannej kwalifikacji.
Równie ważne jak leki jest postępowanie niefarmakologiczne: aktywność fizyczna, kontakt z ludźmi, stała rutyna dnia, zajęcia dostosowane do możliwości, leczenie niedosłuchu i wyrównanie wzroku. Zaburzenia zachowania próbuje się najpierw rozwiązywać przez zmianę otoczenia i sposobu komunikacji, a leki przeciwpsychotyczne stosuje się jak najkrócej, bo u osób z otępieniem zwiększają ryzyko udaru i zgonu.
Co pomaga w opiece
- Stały rytm dnia i te same miejsca dla przedmiotów codziennego użytku
- Krótkie, pojedyncze polecenia zamiast złożonych pytań
- Nieprostowanie chorego na siłę — spór o fakty rzadko kończy się dobrze
- Dobre, równomierne oświetlenie, które ogranicza wieczorne pobudzenie
- Zabezpieczenie kuchenki, leków i dokumentów
- Identyfikator z numerem telefonu na wypadek zagubienia
- Realna pomoc dla opiekuna — wypalenie opiekunów jest tu regułą, nie wyjątkiem
Ryzyko choroby zmniejszają czynniki, na które mamy wpływ: leczenie nadciśnienia tętniczego w średnim wieku, kontrola cukrzycy, niepalenie, aktywność fizyczna, korekcja niedosłuchu, sen dobrej jakości i utrzymywanie kontaktów społecznych. Szacuje się, że modyfikacja tych czynników mogłaby zapobiec około 40 procentom przypadków otępienia — to najbardziej optymistyczna liczba, jaka pada w tym temacie.
Najczęściej zadawane pytania
Normalne jest chwilowe zapomnienie nazwiska, które po chwili wraca. Niepokoi powtarzanie tego samego pytania kilka razy w kwadransie, gubienie się w znanym terenie i kłopot z obsługą sprzętu używanego od lat.
Nie. Trzeba wykluczyć przyczyny odwracalne: niedoczynność tarczycy, niedobór witaminy B12, depresję, wodogłowie normotensyjne i działanie leków uspokajających. Ich leczenie potrafi cofnąć objawy.
Częściowo tak. Leczenie nadciśnienia w średnim wieku, kontrola cukrzycy, niepalenie, ruch, korekcja niedosłuchu i kontakty społeczne mogłyby zapobiec około 40 procentom przypadków.
Krótkimi, pojedynczymi poleceniami, bez sprawdzania i prostowania na siłę. Spór o fakty rzadko kończy się dobrze — lepiej działa stała rutyna dnia i przewidywalne otoczenie.