Bruksizm to nadmierna aktywność mięśni żucia — zgrzytanie zębami albo ich zaciskanie, występujące w nocy lub w ciągu dnia. Dotyczy nawet co trzeciej osoby dorosłej, a większość chorych dowiaduje się o nim od partnera albo od dentysty, który widzi starte zęby. Nie jest chorobą zębów, tylko zaburzeniem aktywności mięśni o podłożu głównie ośrodkowym, dlatego szyna chroni uzębienie, ale sama nie usuwa przyczyny.
Bruksizm nocny i dzienny — to dwa różne zjawiska
Bruksizm nocny polega na rytmicznym zgrzytaniu, powiązanym z mikrowybudzeniami ze snu, i pacjent nie ma nad nim żadnej kontroli. Bruksizm dzienny to najczęściej nieświadome zaciskanie zębów w napięciu, przy pracy, w korku, przy komputerze — bez zgrzytania. Rozróżnienie ma znaczenie, bo bruksizm dzienny poddaje się treningowi świadomości, a nocny wymaga innego podejścia.
Coraz częściej traktuje się bruksizm nie jako chorobę, lecz jako zachowanie mięśniowe, które bywa czynnikiem ryzyka uszkodzeń — ale nie zawsze wymaga leczenia. Jeśli nie ma startych zębów, bólu ani innych następstw, wystarcza obserwacja.
Objawy
- Zgrzytanie zębami słyszalne przez domowników
- Poranny ból i sztywność żuchwy oraz mięśni twarzy
- Bóle głowy, zwłaszcza w okolicach skroni, obecne po przebudzeniu
- Starte, spłaszczone powierzchnie żujące i pęknięcia szkliwa
- Nadwrażliwość zębów na zimno i gorąco
- Trzaski i przeskakiwanie w stawie skroniowo-żuchwowym
- Przerost mięśni żwaczy — kwadratowy zarys twarzy
- Odciski zębów na brzegach języka i linia na policzku od wewnątrz
Poranny ból głowy skroniowej jest objawem, który najczęściej sprowadza pacjentów do lekarza — i najczęściej bywa leczony przeciwbólowo bez rozpoznania przyczyny. Charakterystyczne jest to, że ból jest najsilniejszy zaraz po przebudzeniu i słabnie w ciągu godziny, czyli odwrotnie niż w migrenie i bólu napięciowym narastających w ciągu dnia.
Przyczyny
Najsilniej udokumentowanym czynnikiem jest stres i napięcie emocjonalne oraz zaburzenia lękowe. Znaczenie mają też zaburzenia snu, przede wszystkim bezdech senny — epizody bruksizmu często następują tuż po epizodzie bezdechu, co czyni z nich sygnał ostrzegawczy. Do czynników sprzyjających należą również: refluks żołądkowo-przełykowy, palenie, kofeina, alkohol, substancje psychoaktywne oraz niektóre leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI.
Wady zgryzu i nieprawidłowe wypełnienia, przez lata uznawane za główną przyczynę, mają dziś przypisywane znacznie mniejsze znaczenie. Nie oznacza to, że nie warto ich korygować, ale samo poprawienie zgryzu rzadko usuwa bruksizm.
Skutki nieleczonego bruksizmu
Siła nacisku podczas nocnego zaciskania wielokrotnie przekracza tę używaną przy jedzeniu i utrzymuje się długo. Skutkiem jest starcie szkliwa, pękanie zębów i wypełnień, obnażanie szyjek zębowych i nadwrażliwość, a przy zaawansowanych zmianach — obniżenie wysokości zwarcia wymagające kosztownej odbudowy protetycznej. Uszkodzeniu ulegają też stawy skroniowo-żuchwowe i przyzębie, co u osób z paradontozą przyspiesza utratę zębów.
Leczenie
Szyna relaksacyjna, wykonana indywidualnie przez dentystę, jest podstawowym elementem postępowania. Nie leczy bruksizmu, ale chroni zęby przed starciem i rozkłada siły, zmniejszając napięcie mięśni. Szyny gotowe, kupowane bez konsultacji, bywają źle dopasowane i mogą pogorszyć sytuację — warto o tym wiedzieć, bo są tanie i łatwo dostępne.
W bruksizmie dziennym najlepiej działa trening świadomości: przypomnienia w telefonie, naklejki w miejscach, na które często się patrzy, i nauka pozycji spoczynkowej żuchwy — wargi złączone, zęby rozwarte, język na podniebieniu. Uzupełniają go techniki relaksacyjne, terapia poznawczo-behawioralna oraz fizjoterapia stomatologiczna z ćwiczeniami i masażem żwaczy.
W przypadkach opornych stosuje się wstrzyknięcia toksyny botulinowej w mięśnie żwacze, które zmniejszają siłę zaciskania na kilka miesięcy i przy okazji redukują przerost mięśni. Leczenie przyczynowe obejmuje diagnostykę i leczenie bezdechu sennego, opanowanie refluksu, ograniczenie kofeiny i alkoholu wieczorem oraz — gdy podłożem jest lęk — leczenie zaburzeń lękowych.
Najczęściej zadawane pytania
Nie, chroni zęby przed starciem i rozkłada siły, ale nie usuwa przyczyny. Bruksizm ma podłoże głównie ośrodkowe, więc leczenie obejmuje też pracę ze stresem i snem.
Bo mięśnie żwacze pracowały przez całą noc. Charakterystyczne jest to, że ból jest najsilniejszy zaraz po przebudzeniu i słabnie w ciągu godziny — odwrotnie niż ból napięciowy.
Bywa źle dopasowana i może pogorszyć sytuację. Szynę powinien wykonać dentysta indywidualnie, na podstawie wycisku.
Bezdech senny — epizody bruksizmu często następują tuż po epizodzie bezdechu. Warto też przejrzeć leki, bo część preparatów przeciwdepresyjnych nasila zaciskanie zębów.