- bólowi towarzyszy wysoka gorączka, sztywność karku, splątanie lub silny ból głowy
- pojawił się niedowład mięśni twarzy po stronie bolącego ucha z gorączką
- okolica za uchem jest zaczerwieniona, obrzęknięta i odstaje małżowina
- nastąpiło nagłe pogorszenie lub utrata słuchu
- z ucha wycieka treść ropna lub krwista
- ból pojawił się po urazie ucha lub głowy
- towarzyszą mu silne zawroty głowy z wymiotami
- gorączka utrzymuje się powyżej 38 stopni dłużej niż dwa dni
- ból nawraca, a lekarz nie stwierdza zmian w uchu
- towarzyszy mu przeskakiwanie w stawie żuchwy przy otwieraniu ust
- pojawia się razem z bólem zęba trzonowego
- towarzyszy mu przewlekłe uczucie zatkania ucha
Ucho unerwione jest przez kilka nerwów, które zaopatrują również gardło, zęby, staw skroniowo-żuchwowy i odcinek szyjny kręgosłupa. Z tego powodu ból odczuwany w uchu bardzo często pochodzi z zupełnie innego miejsca, a samo ucho przy badaniu okazuje się prawidłowe. U dorosłych taki ból rzutowany jest zjawiskiem częstym i najczęściej wiąże się z zębami trzonowymi, stawem żuchwy lub gardłem. U dzieci natomiast zdecydowanie przeważa rzeczywiste zapalenie ucha środkowego.
Rozróżnienia można dokonać dwoma prostymi próbami wykonywanymi w domu. Pierwsza polega na delikatnym pociągnięciu małżowiny usznej do góry i do tyłu oraz naciśnięciu skrawka, czyli małego wypustka przed otworem przewodu słuchowego. Nasilenie bólu przy tych ruchach wskazuje na zapalenie ucha zewnętrznego. Druga próba to otwarcie ust szeroko i zamknięcie kilka razy z palcami przyłożonymi przed uchem: jeśli wyczuwasz przeskakiwanie i ból, źródłem jest staw skroniowo-żuchwowy.
Możliwe przyczyny
Zestawienie porządkuje przyczyny na te pochodzące z samego ucha i te rzutowane z sąsiednich okolic. U dorosłych warto zawsze rozważyć drugą grupę, ponieważ prawidłowy obraz ucha przy badaniu nie oznacza, że ból jest urojony.
| Możliwa przyczyna | Co ją odróżnia | Jak pilne |
|---|---|---|
| Zapalenie ucha środkowego | Ból w głębi ucha z uczuciem zatkania i pogorszeniem słuchu, często po infekcji górnych dróg oddechowych, u dzieci z gorączką i płaczem. | ten sam dzień |
| Zapalenie zatok | Ból ucha z uczuciem rozpierania twarzy, niedrożnością nosa i wydzieliną spływającą po tylnej ścianie gardła, nasilany pochylaniem głowy. | wizyta planowa |
| Angina i choroby gardła | Ból ucha nasilający się przy przełykaniu, z bólem gardła, gorączką i powiększonymi węzłami chłonnymi szyi. | ten sam dzień |
| Półpasiec uszny | Silny, piekący ból wyprzedzający pęcherzyki w małżowinie i przewodzie słuchowym, czasem z niedowładem mięśni twarzy i zawrotami. | pilne, 112 |
| Bruksizm i dysfunkcja stawu skroniowo-żuchwowego | Ból przed uchem nasilany żuciem i otwieraniem ust, z przeskakiwaniem w stawie, porannym bólem żuchwy i startymi zębami. | wizyta planowa |
| Choroby zębów i przyzębia | Ból rzutowany z zębów trzonowych, nasilany gryzieniem, zimnem i ciepłem, przy całkowicie prawidłowym obrazie ucha. | wizyta planowa |
Dwie próby, które zawężają przyczynę
Obie próby zajmują kilkanaście sekund i nie wymagają żadnego sprzętu, a pozwalają wstępnie zawęzić źródło bólu. Nie zastępują badania otoskopowego, w którym lekarz ogląda błonę bębenkową, ale pomagają ocenić, do kogo się zgłosić. Warto wykonać je przed wizytą i zapamiętać wynik, bo jest to informacja, o którą lekarz zapyta. Wyniki obu prób razem z obecnością lub brakiem gorączki dają już dość dobre rozeznanie.
- Pociągnij małżowinę do góry i do tyłu, naciśnij skrawek: nasilenie bólu wskazuje na ucho zewnętrzne.
- Otwórz i zamknij szeroko usta z palcami przed uchem: przeskakiwanie i ból wskazują na staw żuchwy.
- Przełknij ślinę: wyraźne nasilenie bólu kieruje uwagę na gardło i migdałki.
- Postukaj w zęby trzonowe po stronie bólu: reakcja bólowa przemawia za przyczyną zębową.
- Pochyl głowę do przodu: narastanie bólu z uczuciem rozpierania sugeruje zatoki.
- Sprawdź słuch, zasłaniając drugie ucho: wyraźne pogorszenie przemawia za uchem środkowym.
U dorosłych istnieje jeszcze jedna sytuacja, o której trzeba wiedzieć, choć jest rzadka. Jednostronny, uporczywy ból ucha przy całkowicie prawidłowym badaniu otoskopowym, utrzymujący się tygodniami u osoby palącej i pijącej alkohol, wymaga oceny laryngologicznej z obejrzeniem gardła dolnego i krtani. Ból rzutowany bywa bowiem pierwszym objawem nowotworu w tej okolicy, zanim pojawi się cokolwiek innego. Nie jest to sytuacja częsta, ale należy do tych, w których zwlekanie jest szczególnie kosztowne.
Objawy, które zmieniają rozpoznanie
Objawy towarzyszące bólowi ucha rozstrzygają o pilności i o tym, czy potrzebna jest ocena szpitalna. Najpoważniejszym sygnałem jest zaczerwienienie i obrzęk okolicy za małżowiną z odstawaniem ucha, bo tak objawia się zapalenie wyrostka sutkowatego, powikłanie zapalenia ucha środkowego. Drugim pilnym objawem jest niedowład mięśni twarzy po stronie bolącego ucha, zwłaszcza z pęcherzykami w małżowinie, ponieważ półpasiec uszny wymaga szybkiego leczenia przeciwwirusowego. Nagła utrata słuchu również należy do stanów nagłych w laryngologii.
- Zaczerwienienie i obrzęk za uchem z odstawaniem małżowiny
- Niedowład mięśni twarzy po stronie bólu
- Nagła utrata lub wyraźne pogorszenie słuchu
- Wyciek ropny lub krwisty z przewodu słuchowego
- Silne zawroty głowy z wymiotami
- Wysoka gorączka ze sztywnością karku
- Pęcherzyki w małżowinie lub przewodzie słuchowym
- Ból jednostronny utrzymujący się tygodniami przy prawidłowym uchu
Co robić do czasu wizyty
Podstawą jest kontrola bólu, która przy uchu działa dobrze i szybko. Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne dostępne bez recepty, stosowane zgodnie z ulotką, są skuteczniejsze niż jakiekolwiek krople. Ciepły okład przyłożony do ucha przynosi ulgę przy zapaleniu ucha środkowego, natomiast przy zapaleniu ucha zewnętrznego lepiej sprawdza się chłodny. Bardzo ważne jest utrzymanie ucha w suchości, dlatego przy kąpieli warto zabezpieczyć je wacikiem z wazeliną, a na czas dolegliwości zrezygnować z pływania.
Osobno trzeba wymienić rzeczy, których robić nie wolno, bo część z nich jest rozpowszechniona i szkodliwa. Nie należy wkładać do ucha patyczków higienicznych ani niczego innego, ponieważ upychają woskowinę głębiej i uszkadzają delikatny naskórek przewodu. Nie wolno zakraplać do ucha kropli ani oliwy, jeśli istnieje podejrzenie przedziurawienia błony bębenkowej, czyli zwłaszcza gdy z ucha wycieka treść. Popularne domowe metody, takie jak świecowanie uszu czy wkraplanie ciepłego oleju, nie mają potwierdzonej skuteczności i bywają przyczyną oparzeń.
- Stosuj leki przeciwbólowe i przeciwzapalne zgodnie z ulotką
- Ciepły okład przy bólu w głębi ucha, chłodny przy bolesnej małżowinie
- Utrzymuj ucho w suchości, zrezygnuj z pływania
- Nie wkładaj do ucha patyczków ani żadnych przedmiotów
- Nie zakraplaj niczego, jeśli z ucha wycieka treść
- Nie stosuj świecowania uszu
- Zanotuj wynik prób z małżowiną i stawem żuchwy
Jak przygotować się do wizyty
Lekarz obejrzy ucho otoskopem i oceni błonę bębenkową, ale wywiad zawęża rozpoznanie jeszcze przed badaniem. Kluczowe są wyniki obu prób domowych oraz informacja, czy bólowi towarzyszy pogorszenie słuchu i uczucie zatkania. Istotne jest też, czy w ostatnich dniach była infekcja górnych dróg oddechowych, bo zapalenie ucha środkowego zwykle następuje po niej. U osób, u których ból nawraca przy prawidłowym uchu, warto przygotować informacje o zgrzytaniu zębami i o ostatnich zabiegach stomatologicznych.
- Wynik próby z pociągnięciem małżowiny i naciśnięciem skrawka
- Wynik próby z otwieraniem ust
- Czy towarzyszy pogorszenie słuchu lub uczucie zatkania
- Czy poprzedzała go infekcja górnych dróg oddechowych
- Czy z ucha coś wycieka
- Zgrzytanie zębami i ostatnie zabiegi stomatologiczne
- Pływanie, nurkowanie i podróże samolotem w ostatnim czasie
- Zmierzone temperatury
Najczęściej zadawane pytania
Pociągnij delikatnie małżowinę do góry i do tyłu oraz naciśnij skrawek przed przewodem słuchowym. Nasilenie bólu wskazuje na zapalenie ucha zewnętrznego. Jeśli te ruchy niczego nie zmieniają, a ból jest głęboki i towarzyszy mu uczucie zatkania, chodzi raczej o ucho środkowe.
Nie. U dorosłych wiele przypadków ma podłoże wirusowe lub jest bólem rzutowanym z zęba czy stawu żuchwy. Nawet w zapaleniu ucha środkowego u starszych dzieci i dorosłych lekarz często stosuje obserwację z leczeniem przeciwbólowym przez dwie doby, zanim zdecyduje o antybiotyku.
To typowy ból rzutowany. Ucho unerwiają nerwy zaopatrujące również zęby, gardło, staw żuchwy i szyję, więc ból stamtąd jest odczuwany w uchu przy zupełnie zdrowym narządzie. U dorosłych najczęstszym źródłem są zęby trzonowe i staw skroniowo-żuchwowy.
Nie należy ich wkładać do przewodu słuchowego. Upychają woskowinę głębiej, tworząc czop, i uszkadzają delikatny naskórek, co sprzyja zapaleniu ucha zewnętrznego. Ucho oczyszcza się samo, a patyczkiem można jedynie osuszyć małżowinę z zewnątrz.
Gdy pojawia się zaczerwienienie i obrzęk za uchem z odstawaniem małżowiny, niedowład mięśni twarzy, nagła utrata słuchu, silne zawroty z wymiotami albo gorączka ze sztywnością karku. Każdy z tych objawów wymaga pilnej oceny, a część natychmiastowego wezwania pomocy.
Przy zmianie ciśnienia trąbka słuchowa musi wyrównać ciśnienie w uchu środkowym. Gdy jest niedrożna, na przykład przy katarze, różnica ciśnień wciąga błonę bębenkową i powoduje ból. Pomaga przełykanie, ziewanie, guma do żucia oraz leki obkurczające błonę śluzową nosa przed startem i lądowaniem.