- staw jest gorący, czerwony, bardzo bolesny, a ty masz wysoką gorączkę z dreszczami i splątaniem
- bólowi stawów towarzyszy wysypka, która nie blednie pod uciskiem szklanki
- jeden staw nagle spuchł, jest gorący i bardzo bolesny
- towarzyszy temu gorączka bez uchwytnej infekcji
- pojawił się rumień na twarzy nasilany słońcem, gorączka i owrzodzenia jamy ustnej
- po ukłuciu kleszcza pojawił się powiększający się rumień i bóle stawów
- bóle obejmują obręcz barkową i biodrową u osoby po sześćdziesiątce z bólem skroni
- towarzyszy im chudnięcie i nocne poty
- sztywność poranna trwa ponad godzinę od kilku tygodni
- bolą symetrycznie drobne stawy rąk
- ból narasta przy aktywności i ustępuje po odpoczynku
- stawy trzeszczą i sztywnieją po dłuższym siedzeniu
Ból stawów jest objawem, za którym stoi kilkadziesiąt różnych chorób, ale reumatolodzy porządkują je przy pomocy dwóch prostych pytań, które pacjent może sobie zadać sam. Pierwsze brzmi: ile stawów jest zajętych i czy układ jest symetryczny. Drugie: jak długo trwa sztywność poranna, czyli uczucie zesztywnienia stawów po przebudzeniu. Odpowiedzi na te dwa pytania zawężają rozpoznanie skuteczniej niż jakikolwiek pojedynczy wynik badania i wyznaczają dalszą ścieżkę diagnostyczną.
Sztywność poranna jest cechą szczególnie wartościową, bo różnicuje dwa podstawowe mechanizmy. W chorobach zapalnych, takich jak reumatoidalne zapalenie stawów, sztywność trwa ponad godzinę, ustępuje po rozruszaniu i wraca po dłuższym bezruchu. W chorobie zwyrodnieniowej trwa krócej niż pół godziny, a ból narasta w miarę aktywności i ustępuje po odpoczynku. To odwrócona zależność i warto ją zapamiętać, bo pozwala zorientować się w kierunku rozpoznania jeszcze przed wizytą.
Możliwe przyczyny
Zestawienie obejmuje choroby zapalne i układowe, które wymagają rozpoznania reumatologicznego. Najczęstsza przyczyna bólu stawów u osób starszych, czyli choroba zwyrodnieniowa, została omówiona osobno, ponieważ ma odmienny mechanizm i inny obraz sztywności porannej.
| Możliwa przyczyna | Co ją odróżnia | Jak pilne |
|---|---|---|
| Dna moczanowa | Nagły, bardzo silny ból jednego stawu, najczęściej palucha, z zaczerwienieniem i obrzękiem, często nocą, po alkoholu lub obfitym posiłku. | ten sam dzień |
| Reumatoidalne zapalenie stawów | Symetryczne zajęcie drobnych stawów rąk i nadgarstków ze sztywnością poranną ponad godzinę, obrzękiem i osłabieniem, częściej u kobiet. | ten sam dzień |
| Toczeń rumieniowaty układowy | Bóle stawów z rumieniem na policzkach nasilanym słońcem, gorączką, owrzodzeniami jamy ustnej, wypadaniem włosów i osłabieniem. | ten sam dzień |
| Łuszczycowe zapalenie stawów | Asymetryczne zajęcie stawów, obrzęk całego palca przypominający parówkę, zmiany łuszczycowe skóry i paznokci. | ten sam dzień |
| Borelioza | Zapalenie pojedynczych dużych stawów, zwłaszcza kolana, tygodnie lub miesiące po ukłuciu kleszcza, czasem po wcześniejszym rumieniu wędrującym. | ten sam dzień |
| Polimialgia reumatyczna | Ból i sztywność obręczy barkowej i biodrowej u osoby po sześćdziesiątce, z gorączką i szybką poprawą po sterydach. | ten sam dzień |
| Zespół Sjögrena | Bóle stawów z suchością oczu i ust, uczuciem piasku pod powiekami i przewlekłym zmęczeniem, głównie u kobiet. | wizyta planowa |
| Fibromialgia | Rozlany ból mięśni i stawów bez obrzęku i zmian w badaniach, z przewlekłym zmęczeniem, zaburzeniami snu i tkliwością uciskową. | wizyta planowa |
Dwa pytania, które porządkują rozpoznanie
Przed wizytą warto odpowiedzieć sobie na dwa pytania, ponieważ to one najbardziej zawężają listę możliwych przyczyn. Pierwsze dotyczy liczby i układu zajętych stawów: jeden staw, kilka dużych czy wiele drobnych, symetrycznie czy asymetrycznie. Drugie dotyczy sztywności porannej, przy czym chodzi o czas od przebudzenia do odzyskania normalnej sprawności, a nie o samo uczucie zesztywnienia. Warto zmierzyć go przez kilka dni, bo pacjenci zwykle mocno go zaniżają albo zawyżają.
- Jeden staw, nagle gorący i czerwony, z gorączką: zapalenie stawu, ocena tego samego dnia.
- Jeden staw, nagły bardzo silny ból, często paluch, po alkoholu: dna moczanowa.
- Wiele drobnych stawów rąk, symetrycznie, sztywność ponad godzinę: reumatoidalne zapalenie stawów.
- Kilka stawów asymetrycznie, z obrzękiem całego palca: łuszczycowe zapalenie stawów.
- Duże stawy, zwłaszcza kolano, po ukłuciu kleszcza: borelioza.
- Obręcz barkowa i biodrowa po sześćdziesiątce: polimialgia reumatyczna.
- Sztywność poniżej pół godziny, ból narastający przy aktywności: choroba zwyrodnieniowa.
U osób po sześćdziesiątce warto znać jeszcze jedno powiązanie, bo dotyczy stanu grożącego utratą wzroku. Polimialgia reumatyczna, dająca ból i sztywność obręczy barkowej i biodrowej, u części chorych współistnieje z zapaleniem tętnicy skroniowej. Objawia się ono bólem głowy w okolicy skroni, bolesnością skóry głowy przy czesaniu, bólem żuchwy przy żuciu oraz zaburzeniami widzenia. Ten zestaw wymaga pilnej oceny, ponieważ nieleczony prowadzi do nieodwracalnej utraty wzroku, a leczenie wdraża się natychmiast.
Objawy, które zmieniają rozpoznanie
Choroby reumatyczne rzadko ograniczają się do stawów, dlatego objawy spoza układu ruchu mają dużą wartość diagnostyczną. Zmiany skórne, zapalenie oka, suchość błon śluzowych i objawy z przewodu pokarmowego bywają kluczem do rozpoznania, a pacjenci rzadko wiążą je ze stawami i nie zgłaszają samorzutnie. Warto więc przejrzeć te objawy przed wizytą i wymienić je nawet wtedy, gdy wydają się niezwiązane. Osobną grupą są objawy wskazujące na zapalenie bakteryjne stawu, wymagające pomocy w ciągu godzin.
- Gorący, czerwony, bardzo bolesny pojedynczy staw z gorączką
- Rumień na policzkach i nosie nasilany słońcem
- Owrzodzenia jamy ustnej i wypadanie włosów
- Zmiany łuszczycowe skóry i paznokci
- Zaczerwienienie i ból oka, światłowstręt
- Suchość oczu i ust
- Biegunka z krwią i bóle brzucha
- Powiększający się rumień po ukłuciu kleszcza
- Ból skroni z bolesnością skóry głowy i zaburzeniami widzenia
Jakie badania to wyjaśnią
Diagnostyka opiera się na badaniach krwi oceniających stan zapalny i przeciwciała, uzupełnionych zdjęciami rentgenowskimi i ultrasonografią stawów. Punkcja stawu z oceną płynu jest konieczna przy podejrzeniu zapalenia bakteryjnego i dny. Badanie wymienione niżej stosuje się w wybranych sytuacjach.
- Artroskopia kolana pozwala obejrzeć wnętrze stawu, pobrać wycinki błony maziowej przy niejasnym zapaleniu oraz usunąć zmiany uszkadzające chrząstkę.
Co robić do czasu wizyty
Najbardziej wartościowe jest prowadzenie przez dwa tygodnie prostego zapisu obejmującego zajęte stawy, czas sztywności porannej i nasilenie bólu. Warto zaznaczać zajęte stawy na schemacie sylwetki, bo obraz rozmieszczenia mówi więcej niż wyliczanka. Pomocne są też zdjęcia obrzękniętych stawów, ponieważ obrzęk bywa zmienny i w dniu wizyty może już nie występować. Taki materiał realnie przyspiesza rozpoznanie, które w chorobach zapalnych ma znaczenie, bo wczesne leczenie zapobiega trwałym uszkodzeniom.
Do czasu wizyty ruch jest wskazany, choć dobrany do sytuacji. W chorobach zapalnych w okresie zaostrzenia stawy się oszczędza, ale nie unieruchamia, bo bezruch szybko prowadzi do przykurczów i zaniku mięśni. W chorobie zwyrodnieniowej regularna aktywność o niskim obciążeniu jest jednym z najskuteczniejszych sposobów leczenia. Leki przeciwzapalne stosuje się krótko i według ulotki, a przy podejrzeniu choroby zapalnej nie należy przyjmować sterydów przed diagnostyką, bo zacierają obraz i utrudniają rozpoznanie.
- Zapisuj przez dwa tygodnie zajęte stawy i czas sztywności porannej
- Zaznaczaj zajęte stawy na schemacie sylwetki
- Rób zdjęcia obrzękniętych stawów, bo obrzęk bywa zmienny
- Utrzymuj ruch o niskim obciążeniu, nie unieruchamiaj stawów
- Nie przyjmuj sterydów przed diagnostyką bez zalecenia lekarza
- Zanotuj objawy spoza stawów: skóra, oczy, jelita, suchość
- Sprawdź, czy w ostatnich miesiącach było ukłucie kleszcza
- Przy jednym gorącym, czerwonym stawie z gorączką zgłoś się tego samego dnia
Jak przygotować się do wizyty
Reumatolog opiera rozpoznanie przede wszystkim na wywiadzie i badaniu, a badania laboratoryjne jedynie je potwierdzają. Najważniejsze informacje to rozmieszczenie zajętych stawów, symetria, czas sztywności porannej oraz objawy spoza układu ruchu. Warto przynieść wyniki wcześniejszych badań, w tym morfologii, odczynu opadania krwinek i białka ostrej fazy, bo pokazują dynamikę procesu zapalnego. Istotny jest też wywiad rodzinny, ponieważ część chorób reumatycznych i łuszczyca mają silne podłoże dziedziczne.
- Które stawy bolą i czy układ jest symetryczny
- Czas sztywności porannej mierzony przez kilka dni
- Czy ból narasta przy aktywności, czy po bezruchu
- Zdjęcia obrzękniętych stawów
- Objawy skórne, oczne, jelitowe i suchość błon śluzowych
- Ukłucia kleszczy i przebyte infekcje
- Wyniki morfologii i badań stanu zapalnego
- Choroby reumatyczne i łuszczyca w rodzinie
Najczęściej zadawane pytania
Decyduje sztywność poranna i reakcja na ruch. W chorobach zapalnych sztywność trwa ponad godzinę, a ruch przynosi ulgę. W chorobie zwyrodnieniowej sztywność trwa krócej niż pół godziny, a ból narasta przy aktywności i ustępuje po odpoczynku. To odwrócona zależność.
Gdy jeden staw nagle spuchł, jest gorący, czerwony i bardzo bolesny, zwłaszcza z gorączką. Tak objawia się zapalenie stawu, które przy podłożu bakteryjnym niszczy chrząstkę w ciągu dni i wymaga leczenia szpitalnego, w tym punkcji stawu z oceną płynu.
Symetryczne zajęcie drobnych stawów rąk i nadgarstków ze sztywnością poranną trwającą ponad godzinę jest typowym obrazem reumatoidalnego zapalenia stawów. Wczesne rozpoznanie ma duże znaczenie, bo leczenie wdrożone w pierwszych miesiącach zapobiega trwałym uszkodzeniom.
Tak, borelioza w późniejszym okresie objawia się zapaleniem pojedynczych dużych stawów, najczęściej kolana, tygodnie lub miesiące po ukłuciu. Nie zawsze poprzedza je rumień wędrujący, dlatego warto wspomnieć lekarzowi o kontaktach z kleszczami nawet sprzed wielu miesięcy.
To choroba osób po sześćdziesiątce dająca ból i sztywność obręczy barkowej i biodrowej, z porannym nasileniem i szybką poprawą po sterydach. Ważne jest, że u części chorych współistnieje z zapaleniem tętnicy skroniowej, które nieleczone prowadzi do utraty wzroku.
Nie należy ich przyjmować bez zalecenia lekarza, bo szybko znoszą objawy zapalenia i zacierają obraz kliniczny oraz wyniki badań, przez co rozpoznanie staje się trudniejsze. Leki przeciwzapalne dostępne bez recepty można stosować krótko, według ulotki.