- kolano jest gorące, czerwone, bardzo bolesne, a ty masz wysoką gorączkę z dreszczami
- po urazie kolano jest wyraźnie zniekształcone albo nie możesz na nim stanąć
- razem z bólem łydki pojawiła się nagła duszność i ból w klatce piersiowej
- jedna łydka jest obrzęknięta, cieplejsza i bolesna, a ból promieniuje z tyłu kolana
- kolano spuchło w ciągu kilku godzin po urazie
- staw blokuje się i nie daje wyprostować
- kolano ucieka i traci stabilność przy chodzeniu
- bólowi towarzyszy gorączka bez uchwytnej infekcji
- ból pojawia się przy schodzeniu ze schodów i przy kucaniu
- kolano sztywnieje po dłuższym siedzeniu
- ból narasta od miesięcy przy chodzeniu
- z tyłu kolana wyczuwasz miękkie uwypuklenie
Kolano jest największym stawem ciała i jednocześnie najbardziej narażonym na przeciążenia, bo przenosi ciężar całego ciała przy dużym zakresie ruchu. Ból w tej okolicy pochodzi z bardzo różnych struktur: chrząstki, łąkotek, więzadeł, ścięgien, kaletek maziowych i samej torebki stawowej. Rozróżnienie opiera się przede wszystkim na tym, gdzie dokładnie boli i co ból wywołuje, a nie na jego natężeniu. Wskazanie jednym palcem miejsca największej bolesności jest dla lekarza jedną z najbardziej wartościowych informacji.
Dwie sytuacje wymagają szczególnej uwagi, bo ból kolana bywa w nich objawem choroby spoza stawu. Pierwsza to zakrzepica żył głębokich, dająca ból i obrzęk z tyłu kolana i łydki, zwykle jednostronny, po unieruchomieniu, operacji lub długiej podróży. Druga to zapalenie stawu, w którym kolano jest gorące, zaczerwienione i bardzo bolesne, a chory ma gorączkę. Obie wymagają pilnej oceny i obu nie wolno leczyć rozgrzewającymi maściami ani przeczekiwać.
Możliwe przyczyny
Zestawienie obejmuje przyczyny, które trzeba rozpoznać. Najczęstsze dolegliwości, czyli przeciążeniowe zespoły bólowe przedniej części kolana u osób aktywnych oraz zmiany zwyrodnieniowe u osób starszych, omówiono w części poświęconej umiejscowieniu bólu.
| Możliwa przyczyna | Co ją odróżnia | Jak pilne |
|---|---|---|
| Zakrzepica żył głębokich | Ból z tyłu kolana i łydki z jednostronnym obrzękiem, ociepleniem i zaczerwienieniem, po unieruchomieniu, operacji lub długiej podróży. | pilne, 112 |
| Dna moczanowa | Nagły, bardzo silny ból z zaczerwienieniem i obrzękiem, często nocą, nierzadko po alkoholu lub obfitym posiłku, ustępujący w ciągu kilku dni. | ten sam dzień |
| Reumatoidalne zapalenie stawów | Symetryczny ból kilku stawów z poranną sztywnością trwającą ponad godzinę, z obrzękiem i osłabieniem, częściej u kobiet. | ten sam dzień |
| Torbiel Bakera | Miękkie uwypuklenie w dole podkolanowym, uczucie rozpierania z tyłu kolana, nasilane prostowaniem, czasem pękające z ostrym bólem łydki. | wizyta planowa |
| Polimialgia reumatyczna | Ból i sztywność obręczy barkowej i biodrowej u osoby po sześćdziesiątce, z porannym nasileniem i szybką poprawą po sterydach. | ten sam dzień |
| Urazy więzadeł i łąkotek | Ból po konkretnym urazie skrętnym, z szybkim obrzękiem, uczuciem uciekania stawu albo blokowaniem się kolana przy prostowaniu. | ten sam dzień |
Gdzie dokładnie boli kolano
Umiejscowienie bólu w obrębie kolana wskazuje strukturę odpowiedzialną za dolegliwości i jest podstawą badania ortopedycznego. Warto przed wizytą usiąść, zgiąć kolano pod kątem prostym i jednym palcem wskazać miejsce największej bolesności. Równie ważne jest, co ból wywołuje: schodzenie ze schodów obciąża inną strukturę niż wchodzenie, a kucanie inną niż długie siedzenie. Poniższe zestawienie łączy oba te kryteria.
- Ból z przodu, wokół rzepki, przy schodzeniu i kucaniu: zespół bólowy przedziału rzepkowo-udowego, częsty u osób aktywnych i u młodych kobiet.
- Ból po wewnętrznej stronie, przy rotacji i kucaniu, z blokowaniem: uszkodzenie łąkotki przyśrodkowej.
- Ból z tyłu z uczuciem rozpierania: torbiel Bakera, zwykle wtórna do innej patologii w stawie.
- Ból z tyłu z obrzękiem jednej łydki: możliwa zakrzepica, ocena pilna.
- Ból po bokach po urazie skrętnym, z niestabilnością: uszkodzenie więzadeł pobocznych lub krzyżowych.
- Ból poniżej rzepki u nastolatka po wysiłku: przeciążenie przyczepu więzadła rzepki.
- Ból rozlany, sztywność po siedzeniu, trzeszczenie: zmiany zwyrodnieniowe.
Bardzo pomocną obserwacją jest tempo narastania obrzęku po urazie, bo różnicuje uszkodzenia o odmiennym rokowaniu. Obrzęk pojawiający się w ciągu pierwszych dwóch godzin po urazie oznacza zwykle krwiak w stawie i przemawia za uszkodzeniem więzadła krzyżowego przedniego lub złamaniem. Obrzęk narastający stopniowo przez kilkanaście godzin częściej wiąże się z uszkodzeniem łąkotki lub podrażnieniem błony maziowej. Warto zapamiętać ten szczegół zaraz po urazie, bo później trudno go odtworzyć.
Objawy, które zmieniają rozpoznanie
Objawy towarzyszące decydują, czy ból kolana można obserwować, czy wymaga pilnej oceny. Gorące, zaczerwienione kolano z gorączką to obraz zapalenia stawu, które przy podłożu bakteryjnym niszczy chrząstkę w ciągu dni i wymaga leczenia szpitalnego. Blokowanie stawu, czyli niemożność pełnego wyprostowania kolana, wskazuje na fragment łąkotki lub ciało wolne w stawie i jest wskazaniem do oceny ortopedycznej. Natomiast jednostronny obrzęk łydki z ociepleniem nakazuje wykluczenie zakrzepicy przed jakimkolwiek masażem czy rozgrzewaniem.
- Jednostronny obrzęk łydki z ociepleniem i zaczerwienieniem
- Gorące, czerwone kolano z gorączką
- Blokowanie stawu przy prostowaniu
- Uczucie uciekania kolana i niestabilność
- Szybki obrzęk w ciągu dwóch godzin po urazie
- Symetryczne zajęcie wielu stawów z poranną sztywnością
- Wysypka, zapalenie oka lub biegunka towarzyszące bólowi stawów
- Nagła duszność z bólem w klatce piersiowej
Jakie badania to wyjaśnią
Podstawą jest badanie ortopedyczne z testami oceniającymi więzadła i łąkotki, uzupełnione zdjęciem rentgenowskim przy podejrzeniu zmian kostnych i zwyrodnieniowych. Badania wymienione niżej wykonuje się przy podejrzeniu uszkodzeń struktur miękkich oraz gdy planowane jest leczenie zabiegowe.
- Rezonans magnetyczny obrazuje łąkotki, więzadła, chrząstkę i struktury miękkie, których nie widać na zdjęciu rentgenowskim, i pozwala zaplanować ewentualny zabieg.
- Artroskopia kolana pozwala obejrzeć wnętrze stawu od środka i w tym samym zabiegu naprawić łąkotkę lub więzadło oraz usunąć ciała wolne.
Co robić do czasu wizyty
Przy świeżym urazie obowiązuje schemat obejmujący odciążenie, chłodzenie, ucisk i uniesienie kończyny. Chłodzić należy przez kilkanaście minut co dwie godziny, zawsze przez tkaninę, nigdy bezpośrednio na skórę. Absolutnie przeciwwskazane w pierwszych dobach są maści rozgrzewające, gorące kąpiele i masaż, ponieważ nasilają obrzęk i krwawienie do stawu. Odciążenie nie oznacza jednak całkowitego unieruchomienia, bo długie leżenie osłabia mięśnie i pogarsza rokowanie.
Przy dolegliwościach przewlekłych najskuteczniejsze jest wzmacnianie mięśnia czworogłowego uda, które odciąża staw i zmniejsza ból skuteczniej niż większość preparatów. Pomaga też redukcja masy ciała, bo każdy kilogram mniej oznacza kilka kilogramów mniejszego obciążenia kolana przy chodzeniu. Warto zamienić bieganie po twardym podłożu na rower lub pływanie do czasu ustalenia rozpoznania. Nie należy natomiast całkowicie rezygnować z ruchu, bo bezczynność przyspiesza zanik mięśni i pogłębia problem.
- Przy świeżym urazie: odciążenie, chłodzenie, ucisk, uniesienie kończyny
- Chłodź kilkanaście minut co dwie godziny, zawsze przez tkaninę
- Nie stosuj maści rozgrzewających, gorących kąpieli i masażu w pierwszych dobach
- Nie masuj łydki przy podejrzeniu zakrzepicy
- Wzmacniaj mięsień czworogłowy uda przy dolegliwościach przewlekłych
- Zamień bieganie na rower lub pływanie
- Zrób zdjęcie obu kolan z przodu, żeby porównać obrzęk
- Zanotuj, co ból wywołuje i co przynosi ulgę
Jak przygotować się do wizyty
Ortopeda przeprowadzi badanie zakresu ruchu i testy oceniające więzadła oraz łąkotki, dlatego na wizytę warto przyjść w ubraniu umożliwiającym odsłonięcie obu kolan. Kluczowe informacje to mechanizm urazu, jeśli wystąpił, oraz tempo narastania obrzęku. Przy dolegliwościach przewlekłych istotne jest, co ból wywołuje i czy pojawia się blokowanie lub uciekanie stawu. Warto przynieść wcześniejsze zdjęcia i opisy badań obrazowych, a także informację o dotychczasowej rehabilitacji i jej skuteczności.
- Mechanizm urazu i to, czy usłyszałeś trzask
- Jak szybko narastał obrzęk po urazie
- Dokładne miejsce największej bolesności
- Co ból wywołuje: schody, kucanie, siedzenie, chodzenie
- Czy staw się blokuje lub ucieka
- Przebyte urazy i operacje kolana
- Wcześniejsze badania obrazowe z opisami
- Ubranie umożliwiające odsłonięcie obu kolan
Najczęściej zadawane pytania
Schodzenie obciąża staw rzepkowo-udowy wielokrotnie silniej niż wchodzenie, bo mięsień czworogłowy pracuje wtedy hamująco przy zgiętym kolanie. Ból w tej sytuacji, zwłaszcza wokół rzepki i przy kucaniu, jest typowy dla zespołu bólowego przedziału rzepkowo-udowego.
Najczęściej torbiel Bakera, dającą uczucie rozpierania i miękkie uwypuklenie w dole podkolanowym. Ból z tyłu kolana z jednostronnym obrzękiem łydki, ociepleniem i zaczerwienieniem wymaga jednak pilnego wykluczenia zakrzepicy żył głębokich i zakazuje masowania okolicy.
Tak, i warto to zapamiętać zaraz po urazie. Obrzęk narastający w ciągu pierwszych dwóch godzin oznacza zwykle krwiak w stawie i przemawia za uszkodzeniem więzadła krzyżowego przedniego albo złamaniem. Obrzęk narastający przez kilkanaście godzin częściej wiąże się z łąkotką.
Gdy kolano jest gorące, czerwone i bardzo bolesne przy gorączce, bo tak objawia się zapalenie stawu niszczące chrząstkę w ciągu dni. Pilnej oceny wymaga też jednostronny obrzęk łydki, blokowanie stawu oraz niemożność stania na nodze po urazie.
Nie w pierwszych dobach po urazie ani przy podejrzeniu zakrzepicy i zapalenia stawu, bo nasilają obrzęk i stan zapalny. W świeżym urazie stosuje się chłodzenie przez tkaninę, kilkanaście minut co dwie godziny. Maści rozgrzewające mają zastosowanie dopiero w dolegliwościach przewlekłych, mięśniowych.
Wzmacnianie mięśnia czworogłowego uda i redukcja masy ciała, bo oba realnie odciążają staw. Ruch o niskim obciążeniu, taki jak rower i pływanie, jest lepszy od całkowitej bezczynności, która przyspiesza zanik mięśni i pogłębia dolegliwości.