- ból pojawił się nagle i osiągnął pełne nasilenie w kilkanaście sekund, jakby uderzenie w tył głowy
- to najsilniejszy ból głowy w życiu
- towarzyszy mu sztywność karku i wysoka gorączka
- doszło do zaburzenia świadomości, mowy, widzenia albo osłabienia połowy ciała
- ból wystąpił po urazie głowy i narasta
- ból budzi cię nad ranem i nasila się przy kaszlu lub pochylaniu
- towarzyszą mu wymioty bez nudności
- pojawił się po raz pierwszy po pięćdziesiątce i szybko narasta
- zmierzone ciśnienie przekracza 180 na 120
- towarzyszy mu bolesność skroni przy dotyku i pogorszenie widzenia
- ból narasta w ciągu dnia pracy i ustępuje po odpoczynku
- promieniuje od karku ku potylicy i czuć napięte mięśnie
- nawraca od kilku tygodni i coraz częściej sięgasz po leki przeciwbólowe
- towarzyszy mu drętwienie ręki lub ból promieniujący do barku
Ból umiejscowiony w potylicy i karku należy do najczęstszych dolegliwości u osób pracujących przy komputerze i niemal zawsze ma podłoże mięśniowo-szkieletowe. Długie utrzymywanie głowy w wysunięciu do przodu przeciąża mięśnie karku, które po kilku godzinach zaczynają boleć, a ból promieniuje ku górze na potylicę. Typowy jest narastający, tępy, opasujący charakter dolegliwości, nasilający się w ciągu dnia. Taki ból nie jest groźny, choć bywa bardzo uporczywy i nawraca przy każdym dłuższym dniu pracy.
Powszechne przekonanie, że ból potylicy oznacza wysokie ciśnienie, jest w większości przypadków nietrafne. Nadciśnienie w typowym zakresie nie boli i wykrywa się je pomiarem, a nie odczuciem. Bólem głowy objawia się dopiero bardzo wysokie ciśnienie, zwykle powyżej 180 na 120, i wtedy towarzyszą mu inne objawy, takie jak zaburzenia widzenia czy duszność. Pomiar ciśnienia przy bólu potylicy warto jednak wykonać, bo jest szybki i rozstrzyga wątpliwość w minutę.
Możliwe przyczyny
W zestawieniu poniżej dwie pierwsze pozycje są stanami nagłymi i rozpoznaje się je po sposobie, w jaki ból się zaczął, a nie po jego umiejscowieniu. Pozostałe przyczyny są przewlekłe i rozróżnia je przede wszystkim to, co ból nasila i co przynosi ulgę.
| Możliwa przyczyna | Co ją odróżnia | Jak pilne |
|---|---|---|
| Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych | Ból z wysoką gorączką i sztywnością karku, niemożność przygięcia brody do klatki piersiowej, światłowstręt i wymioty. | pilne, 112 |
| Przełom nadciśnieniowy | Ból przy ciśnieniu powyżej 180 na 120, często z zaburzeniami widzenia, dusznością lub krwawieniem z nosa. | pilne, 112 |
| Dyskopatia szyjna | Ból nasilany ruchami głowy, promieniujący do barku i ręki, często z drętwieniem palców i ograniczeniem ruchomości szyi. | wizyta planowa |
| Rwa barkowa | Ostry ból promieniujący od szyi przez bark do ręki, nasilany kaszlem i kichaniem, często z osłabieniem siły chwytu. | wizyta planowa |
| Napięciowy ból głowy i zaburzenia lękowe | Tępy, opasujący ból bez nudności, narastający w ciągu dnia, nasilany stresem i ustępujący po odpoczynku. | wizyta planowa |
| Wady postawy i skolioza | Przewlekłe napięcie mięśni po jednej stronie karku, asymetria barków, ból nasilany długim siedzeniem. | wizyta planowa |
| Migrena | Napadowy ból, zwykle jednostronny, pulsujący, z nudnościami oraz nadwrażliwością na światło i dźwięk, nasilany wysiłkiem. | wizyta planowa |
Sposób, w jaki ból się zaczął
Przy bólu głowy z tyłu najważniejszą informacją nie jest jego nasilenie, lecz tempo narastania. Ból, który osiąga pełną siłę w kilkanaście sekund, opisywany jako uderzenie w tył głowy, nazywa się bólem piorunującym i jest stanem nagłym. Tak objawia się krwawienie podpajęczynówkowe, czyli pęknięcie tętniaka, i liczy się wtedy czas dotarcia do szpitala. Kluczowe jest to, że taki ból bywa krótkotrwały i po godzinie potrafi zelżeć, co niestety skłania chorych do pozostania w domu.
- Pełne nasilenie w kilkanaście sekund to ból piorunujący i bezwzględne wskazanie do wezwania pomocy.
- Narastanie przez godziny, z napięciem mięśni karku przemawia za bólem napięciowym.
- Nasilenie przy ruchach głowy i promieniowanie do ręki wskazuje na odcinek szyjny kręgosłupa.
- Ból budzący nad ranem, nasilany kaszlem i pochylaniem wymaga wykluczenia wzrostu ciśnienia wewnątrzczaszkowego.
- Ból z gorączką i sztywnością karku nakazuje podejrzewać zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.
Osobną pułapką jest ból głowy z nadużywania leków przeciwbólowych, który potrafi udawać każdą z powyższych przyczyn. Powstaje wtedy, gdy leki przeciwbólowe przyjmowane są częściej niż przez dziesięć do piętnastu dni w miesiącu przez kilka miesięcy. Mechanizm jest przewrotny: lek uśmierza pojedynczy napad, ale zwiększa częstość kolejnych, aż ból staje się codzienny. Rozpoznaje się go po wywiadzie, a leczenie polega na odstawieniu leków pod nadzorem, po którym dolegliwości zwykle ustępują w ciągu kilku tygodni.
Objawy, które zmieniają rozpoznanie
Objawy towarzyszące bólowi potylicy dzielą się na te, które potwierdzają podłoże mięśniowe, i te, które nakazują szukać przyczyny poważniejszej. Napięte, bolesne przy dotyku mięśnie karku oraz ulga po rozgrzaniu i rozciąganiu przemawiają za przyczyną mięśniowo-szkieletową. Natomiast wymioty bez poprzedzających nudności, pogorszenie widzenia i objawy neurologiczne kierują diagnostykę ku przyczynom wewnątrzczaszkowym. U osób po sześćdziesiątce osobną uwagę zwraca bolesność skroni przy dotyku, bo tak objawia się zapalenie tętnicy skroniowej grożące utratą wzroku.
- Sztywność karku i gorączka
- Wymioty bez poprzedzających nudności
- Pogorszenie ostrości widzenia lub podwójne widzenie
- Drętwienie ręki, osłabienie siły chwytu
- Bolesność skroni przy dotyku u osoby po sześćdziesiątce
- Ból budzący ze snu nad ranem
- Nasilanie bólu przy kaszlu, kichaniu i parciu
Jakie badania to wyjaśnią
Przy typowym bólu napięciowym i szyjnopochodnym badania obrazowe nie są potrzebne i nie wnoszą niczego do rozpoznania. Wykonuje się je wtedy, gdy wywiad albo badanie neurologiczne wskazują na przyczynę wewnątrzczaszkową, a także przy każdym bólu piorunującym.
- Tomografia komputerowa jest badaniem pierwszego rzutu przy bólu piorunującym i po urazie, bo szybko wykrywa krwawienie wewnątrzczaszkowe.
- Rezonans magnetyczny obrazuje krążki międzykręgowe i korzenie nerwowe odcinka szyjnego oraz struktury mózgu przy podejrzeniu przyczyny ośrodkowej.
Co robić do czasu wizyty
Przy bólu napięciowym najwięcej daje usunięcie przyczyny, czyli poprawa ustawienia głowy podczas pracy, a nie kolejna tabletka. Górna krawędź monitora powinna znajdować się na wysokości oczu, a telefon należy podnosić do wzroku, zamiast pochylać nad nim głowę. Co czterdzieści pięć minut warto wstać i wykonać kilka powolnych skłonów i skrętów głowy w pełnym zakresie. Ciepły okład na kark przed snem rozluźnia mięśnie skuteczniej niż leki i nie niesie ryzyka bólu z nadużywania.
Leki przeciwbólowe mają w tym miejscu ważne ograniczenie, o którym rzadko się mówi. Można je stosować doraźnie, ale nie częściej niż przez dziesięć dni w miesiącu, bo powyżej tej granicy same zaczynają wywoływać ból głowy. Warto prowadzić prosty kalendarz bólowy, zaznaczając dni z bólem i dni z lekiem, ponieważ z pamięci prawie nikt nie ocenia tego trafnie. Taki kalendarz jest też najcenniejszą rzeczą, jaką można przynieść na wizytę.
- Ustaw górną krawędź monitora na wysokości oczu
- Rób przerwy co czterdzieści pięć minut z ruchem szyi w pełnym zakresie
- Stosuj ciepły okład na kark wieczorem
- Nie bierz leków przeciwbólowych częściej niż dziesięć dni w miesiącu
- Prowadź kalendarz bólowy z zaznaczeniem dni z lekiem
- Zmierz ciśnienie w trakcie bólu i zanotuj wynik
- Zadbaj o regularny sen, bo niedobór snu nasila bóle napięciowe
Jak przygotować się do wizyty
Rozpoznanie bólu głowy stawia się prawie wyłącznie na podstawie wywiadu, dlatego jakość przygotowania przekłada się wprost na trafność diagnozy. Najważniejsze są trzy rzeczy: jak ból się zaczyna, jak długo trwa i ile dni w miesiącu występuje. Do tego dochodzi liczba dni z lekiem przeciwbólowym, bo to ona wykrywa ból z nadużywania leków. Warto również zanotować, czy ból pojawia się w dni wolne, ponieważ bóle wyłącznie w dni robocze mocno przemawiają za podłożem napięciowym.
- Kalendarz bólowy z ostatnich czterech tygodni
- Liczba dni w miesiącu z bólem oraz osobno z lekiem przeciwbólowym
- Sposób, w jaki ból się zaczyna, i czas narastania
- Co go nasila, a co przynosi ulgę
- Pomiary ciśnienia wykonane w trakcie bólu
- Objawy towarzyszące ze strony wzroku i kończyn
- Przebyte urazy głowy i szyi
Najczęściej zadawane pytania
Zwykle nie. Nadciśnienie w typowym zakresie nie daje bólu i wykrywa się je pomiarem, a nie odczuciem. Bólem objawia się dopiero ciśnienie bardzo wysokie, powyżej 180 na 120, i wtedy towarzyszą mu inne objawy. Pomiar w trakcie bólu warto jednak wykonać, bo rozstrzyga wątpliwość w minutę.
To ból osiągający pełne nasilenie w kilkanaście sekund, opisywany jako uderzenie w tył głowy. Tak objawia się krwawienie podpajęczynówkowe po pęknięciu tętniaka. Mylące jest to, że taki ból potrafi po godzinie zelżeć, przez co chorzy zostają w domu. Wymaga natychmiastowego wezwania pomocy niezależnie od tego, czy ustąpił.
Utrzymywanie głowy wysuniętej do przodu wielokrotnie zwiększa obciążenie mięśni karku, które po kilku godzinach zaczynają boleć, a ból promieniuje na potylicę. Pomaga ustawienie górnej krawędzi monitora na wysokości oczu, przerwy co czterdzieści pięć minut i ruch szyi w pełnym zakresie.
Tak i jest to częsta, a rzadko rozpoznawana przyczyna codziennych bólów głowy. Powstaje, gdy leki przeciwbólowe przyjmowane są częściej niż przez dziesięć do piętnastu dni w miesiącu przez kilka miesięcy. Leczenie polega na odstawieniu ich pod nadzorem lekarza, po którym bóle zwykle ustępują w ciągu kilku tygodni.
Przy bólu piorunującym, po urazie głowy, przy bólu z gorączką i sztywnością karku, przy objawach neurologicznych oraz przy bólu budzącym nad ranem i nasilanym kaszlem. Typowy ból napięciowy i szyjnopochodny nie wymaga obrazowania, a wykonywanie go bez wskazań nie poprawia rozpoznania.
Tak, jest to jedna z najczęstszych przyczyn. Podrażnienie górnych korzeni szyjnych daje ból odczuwany w potylicy, często jednostronny, nasilany ruchami głowy. Charakterystyczne jest współistnienie ograniczonej ruchomości szyi, a niekiedy drętwienia ręki lub bólu promieniującego do barku.