- masz trudność z oddychaniem, mówisz zmienionym, zdławionym głosem albo siedzisz pochylony do przodu z wysuniętą żuchwą
- nie możesz przełknąć własnej śliny i ślina cieknie z ust
- pojawił się obrzęk języka, warg lub szyi narastający w minutach
- słychać świst przy wdechu i narasta niepokój
- ból jest bardzo silny i wyraźnie jednostronny, a otwieranie ust sprawia trudność
- gorączka utrzymuje się powyżej 38 stopni dłużej niż trzy dni
- szyja jest obrzęknięta i bolesna po jednej stronie
- ból gardła trwa dłużej niż tydzień i nie słabnie
- pojawiła się wysypka drobnoplamista jak papier ścierny
- ból gardła wraca kilka razy w roku
- towarzyszy mu przewlekła chrypka trwająca ponad trzy tygodnie
- nasila się rano i towarzyszy mu kwaśny posmak w ustach
- masz uczucie ciała obcego w gardle utrzymujące się tygodniami
Ból gardła to jedna z najczęstszych przyczyn wizyt u lekarza rodzinnego i jednocześnie jeden z najczęstszych powodów niepotrzebnego przepisywania antybiotyków. Zdecydowana większość przypadków u dorosłych ma podłoże wirusowe, a przy zakażeniu wirusowym antybiotyk nie skraca choroby ani nie zapobiega powikłaniom. Kluczowe jest więc rozróżnienie, czy mamy do czynienia z infekcją wirusową, czy z anginą wywołaną przez paciorkowca, bo tylko ta druga wymaga antybiotykoterapii. Rozróżnienie to opiera się na kilku prostych cechach, które można ocenić przed wizytą.
Najbardziej wiarygodnym sygnałem przemawiającym za przyczyną wirusową jest obecność kaszlu, kataru i chrypki. Paciorkowiec zajmuje gardło i migdałki, ale nie wywołuje zapalenia dolnych dróg oddechowych ani nosa, dlatego kaszel i katar praktycznie wykluczają anginę. Działa to również w drugą stronę: silny ból gardła z wysoką gorączką, nalotem na migdałkach, tkliwymi węzłami chłonnymi szyi i bez kaszlu każe podejrzewać anginę. Rozstrzyga wtedy szybki test antygenowy lub wymaz, wykonywany w gabinecie.
Możliwe przyczyny
W poniższym zestawieniu pierwsze pozycje to przyczyny infekcyjne, a dalsze przewlekłe, o których pacjenci myślą rzadziej. Warto zwrócić uwagę, że nawracający ból gardła u osoby dorosłej, zwłaszcza poranny i z chrypką, bardzo często okazuje się skutkiem refluksu, a nie kolejnej infekcji.
| Możliwa przyczyna | Co ją odróżnia | Jak pilne |
|---|---|---|
| Angina paciorkowcowa | Gorączka powyżej 38 stopni, nalot na migdałkach, tkliwe węzły chłonne szyi i brak kaszlu, początek nagły. | ten sam dzień |
| Grypa i infekcje wirusowe | Ból gardła z kaszlem, katarem i chrypką, często z bólami mięśni, stopniowo słabnący w ciągu kilku dni. | wizyta planowa |
| Mononukleoza zakaźna | Bardzo silny ból gardła z rozległym nalotem, znacznie powiększonymi węzłami chłonnymi karku i skrajnym osłabieniem, u młodych dorosłych. | ten sam dzień |
| Szkarlatyna | Angina z drobnoplamistą wysypką szorstką jak papier ścierny, malinowym językiem i bladością wokół ust, głównie u dzieci. | ten sam dzień |
| Zapalenie krtani | Ból z dominującą chrypką lub bezgłosem, kaszlem szczekającym, nasilany mówieniem i wysiłkiem głosowym. | ten sam dzień |
| Refluks krtaniowo-gardłowy | Poranne pieczenie gardła z chrypką, kaszlem nocnym i uczuciem guli, nawracające tygodniami bez gorączki. | wizyta planowa |
| Alergiczny nieżyt nosa i gardła | Drapanie w gardle ze świądem nosa i oczu, kichaniem i wodnistym katarem, sezonowo lub po kontakcie z alergenem. | wizyta planowa |
| Grzybica jamy ustnej i gardła | Pieczenie z białym nalotem schodzącym z trudem, częste po antybiotykach i u osób stosujących sterydy wziewne. | wizyta planowa |
Cztery cechy, które przemawiają za anginą
Lekarze posługują się prostą skalą punktową, która pomaga oszacować prawdopodobieństwo zakażenia paciorkowcowego bez żadnych badań. Składa się z czterech cech, a każda obecna zwiększa szansę, że to angina wymagająca antybiotyku. Skala nie zastępuje testu, lecz decyduje o tym, czy w ogóle warto go wykonywać. Można ją zastosować samodzielnie przed wizytą, żeby lepiej zrozumieć decyzję lekarza o odstąpieniu od antybiotyku.
- Gorączka powyżej 38 stopni w trakcie obecnej choroby.
- Nalot lub wysięk na migdałkach, widoczny przy oglądaniu gardła w dobrym świetle.
- Powiększone i tkliwe węzły chłonne na przedniej powierzchni szyi.
- Brak kaszlu, który jest najbardziej wiarygodnym pojedynczym wskaźnikiem.
- Wiek, bo u dzieci i nastolatków paciorkowiec występuje częściej niż u dorosłych.
Obecność wszystkich czterech cech nadal nie oznacza pewności, dlatego w wielu gabinetach wykonuje się szybki test antygenowy z wymazu z gardła. Wynik jest dostępny w kilka minut i pozwala uniknąć zarówno niepotrzebnego antybiotyku, jak i przeoczenia anginy. Warto o taki test poprosić, jeśli nie zostanie zaproponowany, bo jest tani i szybki. Odwrotnie, obecność kaszlu i kataru przy braku pozostałych cech przemawia za infekcją wirusową tak silnie, że test zwykle nie jest potrzebny.
Objawy, które zmieniają rozpoznanie
Ból gardła bywa objawem stanów wymagających szybkiej interwencji, a rozpoznaje się je po kilku dość charakterystycznych sygnałach. Najgroźniejszą sytuacją jest zapalenie nagłośni, w którym narastająca duszność i niemożność przełykania śliny wyprzedzają zmiany widoczne w gardle. Chory siedzi wtedy pochylony do przodu, mówi zdławionym głosem, a ślina cieknie mu z ust. Drugą sytuacją pilną jest ropień okołomigdałkowy, dający ból wyraźnie jednostronny ze szczękościskiem i przemieszczeniem migdałka.
- Trudność w oddychaniu i świst przy wdechu
- Niemożność przełknięcia śliny i ślinotok
- Zmieniony, zdławiony głos
- Ból wyraźnie jednostronny ze szczękościskiem
- Obrzęk i bolesność szyi po jednej stronie
- Bardzo powiększone węzły chłonne karku ze skrajnym osłabieniem
- Wysypka drobnoplamista szorstka w dotyku
- Chrypka utrzymująca się dłużej niż trzy tygodnie
Jakie badania to wyjaśnią
Rozpoznanie stawia się na podstawie badania gardła i szybkiego testu antygenowego, ewentualnie posiewu z wymazu. Badania endoskopowe wchodzą w grę wyłącznie przy dolegliwościach przewlekłych, gdy podejrzewa się podłoże refluksowe, a nie infekcyjne.
- Gastroskopia wykonywana przy przewlekłym pieczeniu gardła z chrypką, gdy podejrzewa się refluks krtaniowo-gardłowy jako przyczynę nawracających dolegliwości.
Co robić do czasu wizyty
W infekcji wirusowej leczenie sprowadza się do łagodzenia objawów i to działa lepiej, niż sugeruje jego prostota. Najskuteczniejsze są leki przeciwbólowe i przeciwzapalne dostępne bez recepty, które zmniejszają ból skuteczniej niż jakiekolwiek pastylki do ssania. Pomagają również płukanki solą, chłodne napoje, lody oraz nawilżenie powietrza w sypialni. Nawadnianie ma znaczenie szczególne, bo ból gardła ogranicza picie, a odwodnienie samo w sobie zagęszcza wydzielinę i nasila dolegliwości.
Warto natomiast wiedzieć, czego robić nie należy, bo część powszechnych praktyk szkodzi. Nie powinno się sięgać po antybiotyki pozostałe z wcześniejszego leczenia, ponieważ przy infekcji wirusowej nie pomagają, a przy anginie przyjęte w zbyt krótkim kursie sprzyjają oporności. Pastylki z antybiotykiem lub środkiem odkażającym stosowane długotrwale zaburzają florę jamy ustnej. Odradza się też palenie i przebywanie w zadymionych pomieszczeniach, bo dym wydłuża gojenie błony śluzowej.
- Stosuj leki przeciwbólowe i przeciwzapalne zgodnie z ulotką
- Płucz gardło letnią wodą z solą kilka razy dziennie
- Pij dużo chłodnych płynów, pomagają też lody i zimne napoje
- Nawilż powietrze w sypialni
- Nie bierz antybiotyków z zapasu
- Nie pal i unikaj dymu tytoniowego
- Oszczędzaj głos, jeśli towarzyszy chrypka, i nie szeptaj, bo to obciąża struny bardziej niż mówienie
Jak przygotować się do wizyty
Wywiad przy bólu gardła jest krótki, ale kilka informacji realnie wpływa na decyzję o antybiotyku. Najważniejsze są obecność lub brak kaszlu i kataru, wysokość gorączki oraz sposób, w jaki choroba się zaczęła. Warto też obejrzeć gardło w dobrym świetle i sprawdzić, czy na migdałkach są naloty, bo pacjent zwykle robi to dokładniej niż w pośpiechu gabinetowym. Przy nawracających bólach gardła przydatna jest lista epizodów z ostatniego roku, ponieważ ich liczba wpływa na decyzję o ewentualnym usunięciu migdałków.
- Czy występuje kaszel, katar i chrypka
- Jaka była najwyższa zmierzona temperatura
- Czy początek był nagły, czy stopniowy
- Czy na migdałkach widać nalot
- Czy w otoczeniu ktoś choruje na anginę
- Liczba epizodów bólu gardła w ostatnim roku
- Stosowane dotąd leki i ich skuteczność
- Uczulenia na antybiotyki
Najczęściej zadawane pytania
W większości przypadków nie, bo zdecydowana większość zakażeń gardła u dorosłych ma podłoże wirusowe. Antybiotyk nie skraca wtedy choroby ani nie zapobiega powikłaniom. Potrzebny jest przy anginie paciorkowcowej, którą potwierdza szybki test antygenowy lub posiew z wymazu.
Za anginą przemawiają cztery cechy: gorączka powyżej 38 stopni, nalot na migdałkach, powiększone i tkliwe węzły chłonne szyi oraz brak kaszlu. Obecność kaszlu, kataru i chrypki niemal wyklucza paciorkowca, bo bakteria ta nie wywołuje zapalenia nosa ani dolnych dróg oddechowych.
Gdy pojawia się trudność w oddychaniu, niemożność przełknięcia własnej śliny, ślinotok, zmieniony zdławiony głos albo pozycja siedząca z pochyleniem do przodu. Tak objawia się zapalenie nagłośni, w którym obrzęk może zamknąć drogi oddechowe. Wymaga wezwania pomocy pod 112.
Poranny ból gardła z chrypką i kwaśnym posmakiem najczęściej wynika z refluksu krtaniowo-gardłowego, czyli cofania się treści żołądkowej w czasie snu. Sprzyja mu późna kolacja i pozycja leżąca. Drugą częstą przyczyną jest oddychanie przez usta w nocy, wysuszające błonę śluzową.
Tak, letnia woda z solą zmniejsza obrzęk błony śluzowej i przynosi ulgę, choć nie skraca czasu trwania infekcji. Jest metodą bezpieczną i tanią, którą można powtarzać kilka razy dziennie. Silniej działają jednak doustne leki przeciwbólowe i przeciwzapalne stosowane zgodnie z ulotką.
Przy nawracających anginach potwierdzonych badaniem, zwykle od kilku epizodów rocznie przez kolejne lata, a także po przebytym ropniu okołomigdałkowym i przy bezdechu sennym wynikającym z przerostu migdałków. Decyzję podejmuje laryngolog na podstawie udokumentowanej liczby epizodów, dlatego warto je zapisywać.