- masz objawy ciężkiego odwodnienia: brak moczu od wielu godzin, zapadnięte oczy, splątanie, przyspieszone tętno
- w stolcu jest dużo krwi albo stolec jest czarny i smolisty
- brzuch jest twardy, deskowaty i bardzo bolesny
- u dziecka pojawia się senność, brak łez przy płaczu i sucha śluzówka jamy ustnej
- biegunka trwa dłużej niż trzy dni i nie słabnie
- masz gorączkę powyżej 38,5 stopnia
- w stolcu pojawia się krew, śluz lub ropa
- biegunka wystąpiła w trakcie lub krótko po antybiotykoterapii
- nie jesteś w stanie utrzymać w żołądku żadnych płynów
- luźne stolce wracają od kilku tygodni lub miesięcy
- biegunka budzi cię w nocy
- chudniesz mimo normalnego apetytu
- stolce są tłuszczowe, błyszczące i trudne do spłukania
Biegunkę definiuje się jako oddanie trzech lub więcej luźnych czy wodnistych stolców w ciągu doby, przy czym liczy się zmiana w stosunku do własnej normy. Podział na ostrą i przewlekłą nie jest formalnością, bo to on decyduje o całym postępowaniu. Biegunka ostra, trwająca do dwóch tygodni, w większości przypadków ma podłoże infekcyjne i ustępuje samoistnie, a leczenie sprowadza się do nawadniania. Biegunka przewlekła, czyli trwająca ponad cztery tygodnie, praktycznie nigdy nie jest infekcją i wymaga ustalenia przyczyny.
Największym zagrożeniem przy biegunce ostrej nie jest sama infekcja, lecz odwodnienie, i dotyczy to zwłaszcza małych dzieci oraz osób starszych. U nich utrata płynów postępuje szybciej, a objawy odwodnienia bywają mylone z osłabieniem po chorobie. Z tego powodu doustne płyny nawadniające są ważniejsze niż jakikolwiek lek dostępny w aptece. Leki hamujące perystaltykę bywają wręcz szkodliwe, ponieważ zatrzymują w jelicie treść, którą organizm próbuje usunąć.
Możliwe przyczyny
Pierwsze pytanie przy biegunce brzmi nie co ją wywołało, lecz jak długo trwa, ponieważ to rozstrzyga o kierunku myślenia. Poniższe zestawienie obejmuje zarówno przyczyny ostre, zwykle infekcyjne, jak i przewlekłe, które wymagają badań. Biegunka budząca w nocy oraz obecność krwi w stolcu to cechy, które w każdym wypadku przesuwają sprawę do grupy wymagającej diagnostyki.
| Możliwa przyczyna | Co ją odróżnia | Jak pilne |
|---|---|---|
| Zatrucie pokarmowe | Nagły początek kilka godzin po posiłku, często z wymiotami, zwykle ustępuje w ciągu dwóch do trzech dni. | wizyta planowa |
| Salmonelloza | Wysoka gorączka, kurczowe bóle brzucha i cuchnące, wodniste stolce, często po jajach lub drobiu. | ten sam dzień |
| Biegunka podróżnych | Początek w czasie podróży lub krótko po powrocie z kraju o niższych standardach sanitarnych. | wizyta planowa |
| Lamblioza | Przewlekła, wodnista biegunka z wzdęciami i cuchnącymi gazami, często po kontakcie ze skażoną wodą. | wizyta planowa |
| Zespół jelita drażliwego | Biegunka na przemian z zaparciami, ból ustępujący po wypróżnieniu, objawy nasilane stresem, nigdy w nocy. | wizyta planowa |
| Celiakia | Stolce tłuszczowe, chudnięcie, niedokrwistość i objawy niedoborowe, poprawa po wykluczeniu glutenu. | wizyta planowa |
| Choroba Leśniowskiego i Crohna | Biegunka przewlekła z bólem brzucha, chudnięciem i zmianami okołoodbytniczymi, często budząca w nocy. | ten sam dzień |
| Wrzodziejące zapalenie jelita grubego | Biegunka z krwią i śluzem oraz uporczywe parcie na stolec, przebieg w rzutach z okresami remisji. | ten sam dzień |
| Przerost bakteryjny jelita cienkiego | Wzdęcia narastające w ciągu dnia, biegunka po posiłkach, uczucie przelewania i nadmiar gazów. | wizyta planowa |
| Nietolerancja histaminy | Objawy po konkretnych produktach, takich jak sery dojrzewające, wino i ryby, często z zaczerwienieniem skóry. | wizyta planowa |
Nawadnianie ważniejsze od leków
W biegunce ostrej to nie zatrzymanie wypróżnień ratuje sytuację, lecz utrzymanie właściwego nawodnienia i poziomu elektrolitów. Sama woda nie wystarcza, ponieważ organizm traci razem z płynem sód, potas i glukozę, które są potrzebne do wchłaniania wody z jelita. Z tego powodu doustne płyny nawadniające dostępne w aptece działają skuteczniej niż jakikolwiek napój domowy. Pije się je małymi porcjami i często, bo duża objętość naraz zwykle prowokuje wymioty.
- Doustny płyn nawadniający z apteki, pity łyżkami lub małymi łykami co kilka minut
- Po każdym luźnym stolcu dodatkowa porcja płynu, u dorosłego około szklanki
- Powrót do jedzenia tak szybko, jak to możliwe, bez głodówki
- Potrawy lekkostrawne: ryż, kleik, banany, gotowana marchew, pieczywo pszenne
- Unikanie soków owocowych, napojów gazowanych i słodzonych, które nasilają biegunkę
- Unikanie alkoholu i kofeiny na czas trwania objawów
Leki hamujące perystaltykę wymagają osobnego omówienia, bo bywają stosowane odruchowo i nie zawsze bezpiecznie. Przynoszą ulgę przy biegunce czynnościowej i w podróży, gdy trzeba przetrwać kilka godzin drogi. Nie wolno ich jednak stosować przy gorączce ani gdy w stolcu jest krew, ponieważ zatrzymują w jelicie bakterie i ich toksyny, pogarszając przebieg zakażenia. U dzieci nie stosuje się ich w ogóle bez zalecenia lekarza.
Objawy, które zmieniają rozpoznanie
Zestaw objawów towarzyszących decyduje o tym, czy biegunkę można przeczekać, czy trzeba ją zdiagnozować. Najważniejszą cechą różnicującą jest występowanie objawów w nocy, ponieważ biegunka czynnościowa, w tym zespół jelita drażliwego, praktycznie nie budzi ze snu. Wybudzanie się z powodu wypróżnień przemawia za chorobą organiczną i zawsze wymaga badań. Podobnie działa obecność krwi, chudnięcie oraz niedokrwistość wykryta w badaniach.
- Biegunka budząca w nocy
- Krew, śluz lub ropa w stolcu
- Chudnięcie mimo zachowanego apetytu
- Gorączka utrzymująca się dłużej niż dwa dni
- Stolce tłuszczowe, błyszczące, trudne do spłukania
- Niedokrwistość lub niedobory żelaza w badaniach krwi
- Bóle stawów, zmiany skórne lub zapalenie oka towarzyszące biegunce
Jakie badania to wyjaśnią
Biegunka ostra bez objawów alarmowych zwykle nie wymaga żadnych badań poza obserwacją. Diagnostyka zaczyna się wtedy, gdy objawy trwają dłużej niż cztery tygodnie albo pojawiają się sygnały wskazujące na chorobę organiczną. Zakres badań obejmuje wówczas testy z kału, badania krwi w kierunku celiakii i stanu zapalnego, a przy wskazaniach badanie endoskopowe.
- Kolonoskopia pozwala rozpoznać choroby zapalne jelit i mikroskopowe zapalenie jelita grubego, a także wykluczyć zmiany rozrostowe przy biegunce z krwią lub chudnięciem.
Co robić do czasu wizyty
Przy ostrej biegunce najważniejsze są trzy rzeczy: nawadnianie, obserwacja i powstrzymanie się od antybiotyków na własną rękę. Zdecydowana większość ostrych biegunek ma podłoże wirusowe, a antybiotyk w takiej sytuacji nie pomaga i dodatkowo niszczy florę jelitową. Jeżeli biegunka pojawiła się w trakcie lub krótko po antybiotykoterapii, jest to sytuacja szczególna i wymaga kontaktu z lekarzem, ponieważ może oznaczać zakażenie wywołane przez bakterię Clostridioides difficile. Nie należy wtedy samodzielnie sięgać po leki zapierające.
Warto też prowadzić prostą obserwację, która bardzo pomaga lekarzowi przy wizycie. Liczba wypróżnień na dobę, ich wygląd i pora występowania to informacje, których nikt nie odtworzy z pamięci po tygodniu. Przy podejrzeniu przyczyny pokarmowej pomocne bywa zanotowanie, co było jedzone w ciągu dwóch dni przed początkiem objawów. Osoby wracające z podróży powinny zapisać kraj i daty pobytu, bo zmienia to zakres badań.
- Nawadniaj się doustnym płynem nawadniającym, a nie samą wodą
- Notuj liczbę i wygląd wypróżnień oraz porę doby
- Nie bierz antybiotyków bez zalecenia lekarza
- Nie stosuj leków zapierających przy gorączce i krwi w stolcu
- Przy biegunce po antybiotyku skontaktuj się z lekarzem, zanim cokolwiek zażyjesz
- Zapisz kraj i daty podróży, jeśli objawy zaczęły się po wyjeździe
Jak przygotować się do wizyty
Lekarz w pierwszej kolejności ustala, czy biegunka jest ostra czy przewlekła, dlatego data początku objawów jest informacją kluczową. Druga sprawa to obecność objawów alarmowych, czyli krwi, chudnięcia, gorączki i wybudzania w nocy, bo od nich zależy, czy potrzebna jest kolonoskopia. Warto przynieść wyniki wcześniejszych badań krwi, zwłaszcza morfologii oraz oznaczeń żelaza, ponieważ niedokrwistość zmienia interpretację. Pomocna jest też lista leków i suplementów, bo część z nich, w tym magnez i metformina, sama wywołuje luźne stolce.
- Data początku objawów i to, czy zdarzały się wcześniej podobne epizody
- Liczba wypróżnień na dobę i ich wygląd
- Czy biegunka wybudza w nocy
- Czy w stolcu pojawiała się krew lub śluz
- Zmiana masy ciała w ostatnich miesiącach
- Lista leków i suplementów, w tym magnezu i metforminy
- Podróże zagraniczne oraz antybiotykoterapia w ostatnich tygodniach
Najczęściej zadawane pytania
U dorosłego bez objawów alarmowych zwykle czeka się do trzech dni, bo większość ostrych biegunek ustępuje samoistnie. Wcześniejszej konsultacji wymaga gorączka powyżej 38,5 stopnia, krew w stolcu, silne bóle brzucha, brak możliwości utrzymania płynów oraz każda biegunka u małego dziecka i osoby starszej.
Nie, to przestarzałe zalecenie, które opóźnia powrót do zdrowia. Jelito potrzebuje pokarmu, żeby odbudować nabłonek, dlatego zaleca się szybki powrót do jedzenia lekkostrawnego: ryżu, kleiku, bananów, gotowanej marchwi i pieczywa pszennego. Głodówka wydłuża rekonwalescencję i pogłębia osłabienie.
Nie wystarcza, bo razem z płynem tracone są sód, potas i glukoza, a bez nich woda gorzej wchłania się z jelita. Doustne płyny nawadniające z apteki mają dobrany skład i działają skuteczniej niż woda, herbata czy napoje izotoniczne dla sportowców. Pije się je małymi porcjami i często.
Gdy trwa dłużej niż cztery tygodnie. Taka biegunka praktycznie nigdy nie jest infekcją i zawsze wymaga ustalenia przyczyny, bo tak objawiają się celiakia, choroby zapalne jelit, przerost bakteryjny jelita cienkiego oraz zaburzenia wchłaniania. Samo leczenie objawowe jest w tym wypadku niewystarczające.
Przy biegunce czynnościowej i w podróży pomagają, ale nie wolno ich stosować przy gorączce ani gdy w stolcu jest krew. Zatrzymują wtedy w jelicie bakterie i toksyny, pogarszając przebieg zakażenia. U dzieci nie stosuje się ich bez zalecenia lekarza, a przy biegunce po antybiotyku mogą być wręcz niebezpieczne.
Może to być zwykłe zaburzenie flory jelitowej, ale też zakażenie bakterią Clostridioides difficile, które wymaga innego leczenia. Dlatego biegunka pojawiająca się w trakcie lub do kilku tygodni po antybiotykoterapii, zwłaszcza z gorączką i bólem brzucha, powinna być skonsultowana przed zażyciem czegokolwiek na własną rękę.