- plamom towarzyszy wysoka gorączka, złe samopoczucie ogólne i szybko narastające zmiany skórne
- skóra spełza płatami, a zmiany obejmują błony śluzowe jamy ustnej i oczu
- plamy pojawiły się po rozpoczęciu nowego leku i szybko się powiększają
- w obrębie plamy skóra jest stwardniała, napięta lub zanikła
- towarzyszy im utrata czucia w obrębie zmiany
- zmiany są bolesne, sączące lub owrzodzone
- plamy pojawiły się u dziecka razem z drgawkami lub opóźnieniem rozwoju
- towarzyszą im osłabienie, chudnięcie i ciemnienie pozostałej skóry
- białe plamy widoczne są głównie po opalaniu i drobno się łuszczą
- plamy powoli się powiększają i są zupełnie pozbawione barwnika
- pojawiły się symetrycznie wokół ust, oczu lub na dłoniach
- zmiany utrzymują się po ustąpieniu wyprysku lub łuszczycy
- plamy występują u dziecka na twarzy i mają nieostre granice
- chcesz sprawdzić czynność tarczycy i morfologię
Białe plamy na skórze powstają wtedy, gdy w danym miejscu ubywa barwnika albo gdy jego wytwarzanie zostaje zaburzone przez proces toczący się w naskórku. Różnica między całkowitym brakiem barwnika a jego zmniejszeniem jest widoczna gołym okiem i stanowi pierwszy krok w rozróżnieniu przyczyn. Plama zupełnie biała, mlecznobiała, ostro odgraniczona od zdrowej skóry przemawia za bielactwem, w którym komórki barwnikowe zostają zniszczone. Plama jedynie jaśniejsza od otoczenia, o nieostrych granicach, wskazuje raczej na zaburzenie przejściowe albo na proces zapalny, po którym skóra odzyskuje barwę.
Drugą wskazówką jest to, kiedy plamy stają się widoczne, bo ten szczegół często rozstrzyga. Zmiany, które ujawniają się dopiero latem, gdy otaczająca skóra się opali, a zimą są prawie niewidoczne, to niemal zawsze łupież pstry, powierzchowne zakażenie drożdżakami obecnymi na skórze każdego człowieka. Po rozciągnięciu skóry lub delikatnym potarciu takich plam pojawia się drobne, otrębiaste łuszczenie, którego nie widać przy bielactwie. Warto tę prostą próbę wykonać w domu, bo różnicuje dwie najczęstsze przyczyny białych plam u dorosłych, a ich leczenie jest zupełnie inne.
Możliwe przyczyny
Zestawienie porządkuje przyczyny według mechanizmu: całkowita utrata komórek barwnikowych, zakażenie powierzchowne hamujące wytwarzanie barwnika, zmniejszenie barwnika po przebytym stanie zapalnym oraz wrodzony brak zdolności do jego wytwarzania. Bielactwo zostało wymienione na początku, bo w około jednej piątej przypadków współistnieje z chorobami tarczycy, więc jego rozpoznanie pociąga za sobą dalsze badania.
| Możliwa przyczyna | Co ją odróżnia | Jak pilne |
|---|---|---|
| Bielactwo nabyte | Mlecznobiałe, ostro odgraniczone plamy bez łuszczenia, często symetryczne, wokół ust, oczu, na dłoniach i w okolicach narażonych na tarcie, powoli się powiększające. | wizyta planowa |
| Łupież pstry | Jaśniejsze plamy na plecach, klatce piersiowej i ramionach, widoczne zwłaszcza po opalaniu, z drobnym otrębiastym łuszczeniem po potarciu, nawracające latem. | wizyta planowa |
| Odbarwienia pozapalne | Jaśniejsze plamy o nieostrych granicach powstające w miejscach po wyprysku, łuszczycy, oparzeniu lub urazie, stopniowo odzyskujące barwę w ciągu miesięcy. | wizyta planowa |
| Grzybica skóry gładkiej | Okrągłe ogniska z wyraźnie zaznaczonym, łuszczącym się brzegiem i przejaśnieniem w środku, swędzące, powiększające się obwodowo, często po kontakcie ze zwierzęciem. | wizyta planowa |
| Łuszczyca | Jaśniejsze plamy pozostające po ustąpieniu ognisk łuszczycowych, poprzedzone srebrzystym łuszczeniem na łokciach, kolanach i owłosionej skórze głowy. | wizyta planowa |
| Albinizm | Wrodzony brak barwnika obejmujący skórę, włosy i oczy, obecny od urodzenia, z oczopląsem, światłowstrętem i bardzo dużą wrażliwością na słońce. | wizyta planowa |
Trzy próby, które można wykonać w domu
Pierwsza próba dotyczy łuszczenia i różnicuje dwie najczęstsze przyczyny białych plam u dorosłych. Rozciągnij skórę w obrębie plamy dwoma palcami albo potrzyj ją delikatnie paznokciem i sprawdź, czy pojawia się drobne, przypominające otręby łuszczenie. Obecność takiego łuszczenia przemawia za łupieżem pstrym, przy bielactwie powierzchnia plamy pozostaje gładka i niczym nie różni się w dotyku od otoczenia. Druga próba dotyczy granic: bielactwo ma granice ostre, jakby wycięte, a odbarwienia po stanach zapalnych przechodzą w zdrową skórę stopniowo.
Trzecia próba dotyczy zachowania w czasie i sezonu, a wymaga jedynie zdjęć. Zrób fotografię zmiany w świetle dziennym, z przyłożoną linijką dla skali, i powtórz ją po miesiącu w tych samych warunkach, bo tempo powiększania się jest informacją, której lekarz sam nie odtworzy. Zanotuj, czy plamy stają się wyraźniejsze latem, czy przez cały rok wyglądają tak samo. Warto też przyjrzeć się włosom rosnącym w obrębie plamy: ich zbielenie przemawia za bielactwem i bywa pierwszym sygnałem, że zmiana jest utrwalona. Przy wszystkich białych plamach obowiązuje ochrona przeciwsłoneczna, ponieważ skóra pozbawiona barwnika bardzo łatwo ulega oparzeniu.
- Drobne otrębiaste łuszczenie po potarciu: łupież pstry.
- Powierzchnia gładka, granice ostre, mlecznobiała: bielactwo.
- Widoczne tylko latem, po opalaniu: łupież pstry.
- Granice nieostre, po przebytym wyprysku: odbarwienia pozapalne.
- Okrągłe ognisko z łuszczącym się brzegiem: grzybica skóry gładkiej.
- Zbielałe włosy w obrębie plamy: bielactwo utrwalone.
- Brak barwnika od urodzenia, z oczopląsem: albinizm.
- Stwardnienie lub zanik skóry w plamie: wymaga oceny dermatologicznej.
Odrębną grupę stanowią białe plamy u dzieci, które budzą duży niepokój rodziców, a zwykle są niegroźne. Najczęstsze są jasne, lekko łuszczące się ogniska na policzkach i ramionach, szczególnie widoczne po lecie, ustępujące samoistnie w ciągu miesięcy i wymagające jedynie nawilżania oraz ochrony przed słońcem. Odrębnie ocenia się natomiast jasne plamy obecne od urodzenia, zwłaszcza liczne i o kształcie liścia, ponieważ w rzadkich przypadkach towarzyszą chorobom przebiegającym z zajęciem układu nerwowego. Dlatego plamy stwierdzane u noworodka i niemowlęcia, a także każde towarzyszące drgawkom lub opóźnieniu rozwoju, wymagają konsultacji, mimo że sama skóra nie sprawia żadnych dolegliwości.
Objawy, które zmieniają rozpoznanie
Bielactwo jest chorobą o podłożu autoimmunologicznym i dlatego jego rozpoznanie pociąga za sobą poszukiwanie innych zaburzeń z tej grupy. Najczęściej współistnieją choroby tarczycy, zwłaszcza jej niedoczynność na tle autoimmunologicznym, dlatego przy bielactwie standardowo ocenia się czynność tarczycy i przeciwciała. Do objawów, które powinny skłonić do szerszej diagnostyki, należą senność, marznięcie, przybieranie na wadze, zaparcia i sucha skóra, a z innej strony niedokrwistość z osłabieniem i bladością. Osobno zwraca się uwagę na ciemnienie skóry i blizn razem z osłabieniem i spadkami ciśnienia, bo wskazuje na niedoczynność nadnerczy.
Druga grupa objawów każe szukać przyczyny poza samą skórą albo zmienia pilność postępowania. Utrata czucia w obrębie odbarwionej plamy jest objawem, którego nie wolno pominąć, ponieważ występuje w chorobach zajmujących nerwy obwodowe i wymaga oceny neurologicznej. Stwardnienie, napięcie lub zanik skóry w obrębie plamy przemawiają za chorobami tkanki łącznej i również wymagają diagnostyki. Szybkie pojawienie się rozległych zmian po rozpoczęciu nowego leku, zwłaszcza z gorączką, złym samopoczuciem i zajęciem błon śluzowych, jest stanem pilnym i wymaga natychmiastowej oceny lekarskiej.
- Senność, marznięcie, przybieranie na wadze i zaparcia
- Osłabienie i bladość
- Ciemnienie skóry, blizn i błony śluzowej jamy ustnej
- Spadki ciśnienia z zawrotami głowy przy wstawaniu
- Utrata czucia w obrębie plamy
- Stwardnienie, napięcie lub zanik skóry
- Świąd i łuszczenie na brzegu ogniska
- Zmiany na błonach śluzowych jamy ustnej i oczu
- Zmiany, które pojawiły się po nowym leku
- U dziecka drgawki lub opóźnienie rozwoju
Co robić do czasu wizyty
Najważniejsza rzecz jest prosta i dotyczy każdej białej plamy niezależnie od przyczyny: skóra pozbawiona barwnika nie ma naturalnej ochrony przed promieniowaniem i bardzo łatwo ulega oparzeniu. Stosuj więc filtr o wysokim współczynniku ochrony na wszystkie odbarwione miejsca, noś ubranie zakrywające i unikaj słońca w godzinach największego nasłonecznienia. Ochrona przed słońcem ma jeszcze jedną zaletę: ogranicza opalenie się skóry wokół plamy, dzięki czemu kontrast staje się mniejszy, a zmiany mniej widoczne. Nie stosuj natomiast opalania w solarium w nadziei na wyrównanie barwy, bo skutek jest odwrotny.
Do czasu wizyty nie stosuj samodzielnie maści ze sterydami ani preparatów przeciwgrzybiczych, bo zmieniają obraz zmian i utrudniają rozpoznanie. Jeżeli podejrzewasz łupież pstry, pamiętaj, że nawet po skutecznym leczeniu plamy pozostają jaśniejsze przez wiele tygodni, dopóki skóra nie odzyska barwnika, i nie oznacza to niepowodzenia. Zrób zdjęcia zmian w świetle dziennym ze skalą i powtórz je po miesiącu. Zanotuj, kiedy plamy się pojawiły, czy się powiększają, czy swędzą, czy są wyraźniejsze latem oraz czy w rodzinie występowały bielactwo i choroby tarczycy.
- Chroń odbarwione miejsca filtrem o wysokim współczynniku
- Noś ubranie zakrywające i unikaj słońca w południe
- Nie korzystaj z solarium
- Nie stosuj samodzielnie maści ze sterydami
- Nie stosuj samodzielnie preparatów przeciwgrzybiczych
- Zrób zdjęcia zmian ze skalą i powtórz po miesiącu
- Zanotuj, kiedy plamy się pojawiły i czy się powiększają
- Sprawdź, czy są wyraźniejsze latem
- Sprawdź, czy włosy w obrębie plamy zbielały
- Ustal, czy w rodzinie występowały bielactwo i choroby tarczycy
Jak przygotować się do wizyty
Dermatolog obejrzy zmiany w świetle dziennym i zwykle także w lampie emitującej światło ultrafioletowe, która uwidacznia różnice w zawartości barwnika niewidoczne gołym okiem i pozwala odróżnić bielactwo od odbarwień pozapalnych. Badanie trwa chwilę i jest bezbolesne. W razie wątpliwości pobiera się zeskrobiny naskórka do badania mikologicznego, dlatego na kilka dni przed wizytą nie należy stosować na zmiany żadnych preparatów przeciwgrzybiczych, bo wynik wyjdzie fałszywie ujemny. Z tego samego powodu warto nie smarować zmian niczym w dniu badania.
Przygotuj informacje porządkujące przebieg: kiedy plamy się pojawiły, gdzie zaczęły się pierwsze, jak szybko przybywa nowych i czy kiedykolwiek ustępowały. Zanotuj choroby autoimmunologiczne u siebie i w rodzinie, zwłaszcza tarczycy, cukrzycę typu pierwszego i niedokrwistość złośliwą. Zabierz wyniki badania tarczycy, morfologii i glukozy, jeśli je masz, bo przy bielactwie i tak zostaną zlecone. Przynieś też listę wszystkich stosowanych kosmetyków i preparatów miejscowych oraz leków przyjmowanych ogólnie, ponieważ niektóre substancje chemiczne, w tym zawarte w farbach i preparatach do dezynfekcji, same wywołują odbarwienia.
- Nie stosuj preparatów przeciwgrzybiczych przez kilka dni przed wizytą
- W dniu badania nie smaruj zmian niczym
- Zdjęcia zmian z kolejnych miesięcy
- Kiedy pojawiły się pierwsze plamy i gdzie
- Tempo pojawiania się nowych zmian
- Choroby autoimmunologiczne u siebie i w rodzinie
- Wyniki badania tarczycy, morfologii i glukozy
- Lista kosmetyków i preparatów miejscowych
- Leki przyjmowane ogólnie
- Kontakt zawodowy z farbami i środkami dezynfekcyjnymi
Najczęściej zadawane pytania
Bielactwo daje plamy mlecznobiałe, ostro odgraniczone, o gładkiej powierzchni, widoczne przez cały rok. Łupież pstry daje plamy jedynie jaśniejsze od otoczenia, uwidaczniające się głównie po opalaniu, a po potarciu lub rozciągnięciu skóry pojawia się na nich drobne, otrębiaste łuszczenie, którego przy bielactwie nie ma.
Nie, po skutecznym leczeniu łupieżu pstrego plamy pozostają jaśniejsze jeszcze przez wiele tygodni, dopóki skóra nie odzyska barwnika. Nie oznacza to niepowodzenia leczenia ani nawrotu. Proces przyspiesza umiarkowana ekspozycja na słońce przy jednoczesnej ochronie przed oparzeniem.
Tak, ma podłoże autoimmunologiczne i w części przypadków współistnieje z chorobami tarczycy, zwłaszcza z jej niedoczynnością na tle autoimmunologicznym, a także z cukrzycą typu pierwszego i niedokrwistością złośliwą. Dlatego przy rozpoznaniu bielactwa standardowo ocenia się czynność tarczycy, morfologię i glukozę.
Zwykle nie, najczęstsze są jasne, lekko łuszczące się ogniska na policzkach i ramionach, widoczne po lecie i ustępujące samoistnie. Konsultacji wymagają natomiast plamy obecne od urodzenia, zwłaszcza liczne, oraz każde towarzyszące drgawkom lub opóźnieniu rozwoju.
Nie, skóra pozbawiona barwnika nie ma naturalnej ochrony i bardzo łatwo ulega oparzeniu, a solarium tego nie zmieni. Zaleca się filtr o wysokim współczynniku ochrony, ubranie zakrywające i unikanie słońca w godzinach największego nasłonecznienia, co dodatkowo zmniejsza kontrast między plamą a otoczeniem.
Badanie mikologiczne zeskrobin naskórka pobranych ze zmiany. Aby wynik był wiarygodny, na kilka dni przed pobraniem nie wolno stosować preparatów przeciwgrzybiczych, bo badanie wypadnie fałszywie ujemne. Dermatolog ogląda też zmiany w lampie emitującej światło ultrafioletowe.