Afta to bolesne, płytkie owrzodzenie błony śluzowej jamy ustnej: okrągłe lub owalne, z żółtoszarym dnem i wyraźną czerwoną obwódką. Pojedyncze afty przechodzi w życiu większość ludzi i nie oznaczają niczego poważnego. Problem zaczyna się przy nawrotach — afty pojawiające się kilka razy w roku bywają jedynym widocznym objawem niedoboru albo choroby ogólnoustrojowej, o której pacjent nie ma pojęcia.
Rodzaje aft
| Typ | Wielkość | Gojenie | Blizna |
|---|---|---|---|
| Małe (Mikulicza) | do 10 mm | 7–14 dni | Nie zostawia |
| Duże (Suttona) | powyżej 10 mm | do 6 tygodni | Może zostawić |
| Opryszczkopodobne | liczne, 1–3 mm | 7–30 dni | Zwykle nie |
Afty pojawiają się na błonie śluzowej ruchomej: wewnętrznej stronie warg i policzków, pod językiem, na jego bokach i na dnie jamy ustnej. Nigdy nie występują na dziąśle przyczepionym ani na podniebieniu twardym — a to prosty sposób, by odróżnić je od zmian opryszczkowych, które zajmują właśnie te miejsca i zaczynają się jako skupisko pęcherzyków.
Co je wywołuje
U większości osób afty pojawiają się po drobnym urazie: przygryzieniu policzka, otarciu przez aparat ortodontyczny lub zbyt twardą szczoteczkę, po zabiegu stomatologicznym. Sprzyjają im stres, niedobór snu, wahania hormonalne wokół miesiączki oraz produkty drażniące — ostre, kwaśne, twarde. Znaczenie ma także laurylosiarczan sodu obecny w wielu pastach do zębów, którego eliminacja u części osób wyraźnie zmniejsza częstość nawrotów.
- Niedobór żelaza, kwasu foliowego lub witaminy B12
- Celiakia — afty bywają jedynym objawem
- Nieswoiste zapalenia jelit
- Choroba Behçeta
- Zakażenie HIV i inne niedobory odporności
- Cyklicznie nawracająca neutropenia
Nawracające afty u dorosłego zasługują na podstawowe badania: morfologię, ferrytynę, witaminę B12, kwas foliowy oraz przeciwciała w kierunku celiakii. Jeśli aftom towarzyszą owrzodzenia narządów płciowych i zmiany oczne, trzeba pomyśleć o chorobie Behçeta, w której afty są objawem obowiązkowym do rozpoznania.
Leczenie
Afta goi się sama i celem leczenia jest przede wszystkim zmniejszenie bólu oraz skrócenie czasu gojenia. Stosuje się preparaty miejscowe: żele znieczulające z lidokainą, preparaty tworzące barierę ochronną na zmianie, płukanki z chlorheksydyną oraz — przy dużych i bolesnych aftach — miejscowe glikokortykosteroidy w postaci maści do błon śluzowych lub tabletek do ssania.
W ciężkich, nawracających postaciach stosuje się leczenie ogólne, ale wyłącznie po wykluczeniu przyczyn wtórnych i pod kontrolą lekarza. Warto natomiast zawsze uzupełnić stwierdzone niedobory — u części pacjentów wyrównanie niedoboru żelaza albo witaminy B12 kończy problem nawrotów definitywnie.
Na czas gojenia pomaga unikanie potraw kwaśnych, ostrych, słonych i twardych, picie przez słomkę, miękka szczoteczka i pasta bez laurylosiarczanu sodu. Nie zaleca się przyżegania zmian ani stosowania preparatów o wysokiej zawartości alkoholu, bo nasilają ból i drażnią otoczenie afty.
Kiedy do lekarza
Konsultacji wymaga owrzodzenie, które nie goi się dłużej niż 3 tygodnie, jest niebolesne, twarde w podstawie, powiększa się albo krwawi. Niepokoi też pojawienie się zmiany u palacza, na bocznej powierzchni języka lub na dnie jamy ustnej. Bezbolesne, niegojące się owrzodzenie w jamie ustnej wymaga wycinka i wykluczenia nowotworu — jest to jedyna sytuacja, w której zwłoka ma tu poważne konsekwencje.
Najczęściej zadawane pytania
Afty pojawiają się na błonie śluzowej ruchomej: wewnętrznej stronie warg i policzków, pod językiem. Nigdy nie występują na dziąśle przyczepionym ani na podniebieniu twardym, gdzie lokalizuje się opryszczka.
Morfologię, ferrytynę, witaminę B12, kwas foliowy i przeciwciała w kierunku celiakii. U części pacjentów wyrównanie niedoboru kończy problem nawrotów definitywnie.
Tak. U części osób laurylosiarczan sodu obecny w wielu pastach wyraźnie zwiększa częstość nawrotów — warto spróbować pasty bez tego składnika.
Takie, które nie goi się dłużej niż 3 tygodnie, jest niebolesne, twarde w podstawie, powiększa się lub krwawi. Wymaga wycinka i wykluczenia nowotworu.